(Charla para as VI Xornadas de Montes e Medio
Ambiente.
Presentación.
Quizais fun moi atrevido cando aceitei o convite para facer unha exposición
sobre un tema tan amplo, complexo e controvertido como é o do desenvolvemento
rural e os montes. Vou abordar un asunto no que non són nin moito menos
especialista, no que hai moitísima mais xente no noso entorno mais inmediato
que tén coñecementos infinitamente mais completos que os meus sobre este
tema.
Son simplesmente un observador da realidade que en ocasións tenta
racionalizar as percepcións obtidas, a veces mesmo de xeito inconscente, ao través desa
observación .
O convite, forzoume estes dias a
racionalizar apresuradamente parte das observacións realizadas por mín nos
últimos tempos e isto vai ser o que hoxe tente transmitirlles, sin ningunha outra intención diferente da de
provocar o debate e tentar que vostedes observen o seu entorno e comigo
intenten ao través do coloquio, previsto nesta sesión, de chegar a conclusións
válidas para a elaboración dún diagnostico da situación e a partir dél apuntar
algunha das pautas do tratamento necesario (posible) para poder avanzar nos
obxectivos do desenvolvemento das nosas zonas rurais.
Definición
do termo Desenvolvemento Rural.
Ao falar de desenvolvemento rural, quizais a primeira controversia a
resolver é precisamente a propia definición do termo. Desenvolvemento rural é
sinónimo de desenvolvemento local para un derterminado tipo de territorios.
O siñificado do termo desenvolvemento neste caso é claro, é sinónimo de
desenrolo, e este cando se refire a comunidades humanas siñifica : Progreso ou
crecemento económico, social, cultural ou político. Pode resultar mais
controvertida a definición de rural, de territorio rural, recoñezo que
persoalmente a utilización de termo rural,
provocoume nalgún momento unha importante desorientación ou dificultade
de interpretación das miñas observacións ao comprobar que tipo de proxectos se
implementaban ao abeiro do termo
“desenvolvemento rural”. Non
atopaba eu a relación que se daba entre a promoción de diversas actividades desligadas da actividade
productiva principal dun territorio rural, coa utilización precisamente do
termo de desenvolvemento rural para darlle soporte a estas actuacións de desenvolvemento económico, actuacións que
non só esquecían se non que marxinaban, na posibilidade de recepción de axudas,
á actividade fundamental definitoria do termo rural: a actividade agraria no
mais amplo sentido; xa que non
esquezamos que “rural” siñifica “Pertencente ou relativo á vida do campo e aos
seus labores”, “apegado ás cousas
lugareñas”
Có tempo comprendín que que o problema non estaba na miña concepción
errónea do termo rural, que non o era, se non na deturpación intencionada que
do mesmo fixeron e fan os deseñadores da estratexia de desenvolvemento que se
está a aplicar no noso País.
Así pois baixo o termo “Desenvolvemento Rural” podemos englobar todas as
actuacións que realizadas sobre un territorio rural permiten o seu desenrrolo
económico, social, cultural e mesmo político.
Vemos entón que estamos diante dunha amplísima definición, que xa nos vai permitir tirar unha primeira
conclusión moi importante:
Ningún plan de DR en tanto que
sinónimo de desenvolvemento local, por moi completo que sexa, vai ser
suficiente por si mesmo, para lograr imprimir no seu territorio unha dinámica
de desenvolvemento económico estable e continuada, se a súa posta en marcha non
vai acompañada doutras medidas de ambito superior que permitan superar atrancos
estructurais que están na base das causas determinantes dos problemas
detectados nos territorios rurais:
-
Ordenación do territorio
e do uso das terras.
-
Dotacións
de infraestructuras e servizos públicos.
-
Coordenación das
actuacións locais e xerais.
-
Modificación
de políticas económicas xerais.
Penso que, debemos desbotar a idea de que nos plans de DR está a
panacea capaz de resolver os problemas dos territorios rurais si non hai en
paralelo unha modificación do escenario xeral.
As
distorsións e desenfoques do desenvolvemento rural.
Hoxe en dia, despois de mais dunha década de aplicación das diferentes Iniciativas Comunitarias:
(Leaderes, Proderes ...), a maioría da
povoación está asimilando ao termo “Desenvolvemento Rural” aos proxectos que se executan ao abeiro
destes plans, o que xa, por si mesmo
é unha interpretación restrictiva
posto que existen outras moitas accións, incluso encadradas dentro da Política
Comunitaria de DR (segundo pear da PAC)
que non están incluídas dentro destes
Plans, ademais é unha interpretación
desenfocada como consecuencia da
orientación estratéxica, que en primeiro termo lle dan os deseñadores dos
programas “rexionais” (no noso caso a Xunta a través de AGADER) e en segundo
lugar os propios xestores comarcais dos
plans (GAL).
Como consecuencia desta orientación estratéxica, resultan
practicamente inexistentes proxectos que
teñan algo que ver coa potenciación do desenvolvemento do sector productivo
mais típico do mundo rural: o complexo agro/gandeiro/forestal, que sen embargo
na miña opinión debería estar na base de calquera estratexia de desenvolvemento
rural que se preciase de tal.
Parece como si invocando á modernidade, e ao impulso de accións innovadoras
se pensase que é posible lograr un satisfactorio nivel de benestar nuhas zonas
rurais onde as actividades productivas sexan inexistentes e que toda a
povoación poidera atopar ocupación nas distintas opcións que proporciona o
sector dos servizos. Ate o momento foi sobre todo o sector do turismo rural o
que recibiu maior impulso a trevés da aplicación destes plans, sen embargo non
parecemos conscentes de que este mesmo sector terá no futuro dificultades para
diferenciarse do turismo convencional si
se asenta sobre zonas rurais carentes dunha actividade productiva propia capaz
de xerar eses productos diferenciais e de calidade que este mesmo sector demanda, zonas rurais
onde teñan xa desaparecido as actividades propias do rural e con elas todo un
mundo de relacións , unha estructura social, un acervo cultural, unha determinado
xeito de realación do home có medio natural, capáz incluso de modelar unha
paisaxe diferenciada.
Por outra banda a definición que se tén de territorio rural na normativa
europea é moi pouco concreta “territorios
de pouca extensión que no superen unha densidade de povoación maxima aproximada
120 hab/km2, e con menos de 100.000 habitantes e mais de 10.000, que conformen
un conxunto homexeneo e cohesionado dende o punto de vista territorial e
social”.
Esta definición xunto có interés puramente político da Xunta, permitiu que
todo o territorio galego, agás os núcleos urbanos das 7 principais cidades do
País, fose declarado teritorio rural e que se aprobaran plans de DR para
totalidade do territorio declarado como rural, esta circunstancia permitiu
incluir territorios que realmente pouco ou nada teñen que ver coa definición
tradicional de rurais; provocandose con elo unha nova distorsión na concepción
do que se debe entender por desenvolvemento rural.
¿Podese considerar como territorio rural unha determinada zona polo simple
feito de non ter un modelo de asentamento povoacional de densidade equiparable
ao dún casco urbano dunha vila, mais onde a povoación residente obtén as suas
rendas da actividade induistrial ou da de servizos e en absoluto depende da
actividade agro/gandeira/forestal.?
Ademais a universalización dos Plans de DR ten un claro efecto de dilución
dos recursos dispoñibeis e con elo unha merma obxectiva na eficacia.
Si a esto lle engadimos a falla de coordenación existente entre a execución
das iniciativas comunitarias de DR (Plans Leaderes, Proderes .....) coas demais políticas de DR
(mesmo as contempladas dentro da PAC), a descordinación entre os axentes locais
executores destes Plans (GAL) e a estructura periférica da Administración con
competencias en DR (Oficina Agrarias Comarcais e Oficinas Periféricas de Medio
Ambiente) é a inexistencia de medidas políticas xerais que pretendan remediar
as causas de fondo dos problemas dos territorios rurais, terémos visto as
claves que explicarían o presunto fracaso do Plans de DR desenvoltos en Galiza.
¿Existen en Galiza realmente territorios rurais
onde se detecten problemas graves de desestructuración da sociedade que fagan
recomendable a implementación de plans específicos de DR, e onde se poidan identificar
ao tempo potencialidades que permitan
contrarestar os problemas detectados?.
A resposta parece obvia: Sí e moitas, mais non todo o territorio galego.
¿por
que entón non se concentran os recursos escasos dispoñibles en actuacións que
permitan recuperar esos territorios en lugar de dispersar os recursos e con elo
perder gran parte das posibilidades de que estas actuacións sexan eficaces?
¿Por qué non se aplican
plans intensivos de DR sobre zonas nas que se dan con toda claridade os
elementos definitorios dún territorio rural e se detectan necesidades acuciantes?.
Eu son da opinión de que
para falar con coherencia de DR debemos
ter como punto de referencia a este tipo de territorios.
Calquera actuación coherente que pretendan propiciar o desenvolvemento
dun territorio debe ser planificada atendendo a un obxectivo fundamental como é
a sustentabilidade do desenrolo no tempo. Querese
dizer con isto que a posta en marcha das actuacións programadas non hipoteque
as posibilidades de desenvolvemento futuras, ou dito doutro xeito , non
estrague ou esgote os recursos existentes suceptibeis de ser utilizados polas
xeracións futuras, ou ainda millor que permita legalos en millores condicións
que coas que foi recibido pola xeración actual.
Así pois tendo en conta a premisa anterior,
primeiro paso a dar, na posta en marcha de medidas de desenvolvemento rural, é
a realización dunha análise da situación de partida; observaránse os problemas ou debilidades que
presenta este territorio e se
identificarán as fortalezas que presenta, e dicer, os recursos existentes con
potencialidade para contrarrestar as
debilidades detectadas. Unha vez identificadas debilidades e fortalezas haberá
que deseñar unha estratéxia para o desenvolvemento que posibilite a valorización
integral de todos os recursos (Análise DAFO)
O
monte como elemento do desenvolvemento rural.
Postos a identificar fortalezas, potencialidades dos territorios rurais
galegos practicamente na súa totalidade nos imos a atopar cún elemento
fundamental, o monte, espacio que pode cumplir diversas funcións:
-
Espacio
onde se asentan diversas actividades productivas.
-
Espacio
con importante funcións medioambientais-ecolóxicas.
-
Espacio
para desenvolver diversas actividades de lecer social.
Non vou falar nesta exposición do monte como espacio ecolóxico nin
como espacio para o lecer, voume centrar na función productiva do monte, sen
deixar de recoñecer de ante mán que en relación cons estas outras duas funcións
é posible promover dentro dun plan integral de desenvolvemento rural moitas
actividades de interése, mesmo económico, creadoras de benestar para a
povoación rural.
Moitos autores coinciden en afirmar, que cando se fala de monte en
Galiza débese evitar asimilar a este concepto exclusivamente o de espacio de
aptitude forestal, xa que tradicionalmente non foi esta en absoluto a súa única
orientación productiva, nin siquera en moitos casos a principal, e non debe ser
no futuro, a única, nin en moitos casos siquera a principal actividade
productiva que se desenvolva sobre estas superficies.
As terras a monte en Galiza ocupan perto do 60% de todo o territorio
do País (aproximadamente 1.900.000 has.) dos que algo menos da metade son
Montes Comunais en Mán Común (aproximadamente 800.000 has).
Da superficie do territorio galego actualmente catalogada como monte, unha parte moi importante
(calcúlase que mais de 500.000 Has) é superficie apta para pastos ou incluso
para outros cultivos.
Históricamente as superfícies de monte comunal en man común non arborado
cumpliron en Galiza, o mesmo que noutras
rexións atlanticas europeas, unha función camplementaria fundamental nún
sistema agrario mixto de Policultivo / Gandería.
Estas terras a monte serviron como:
1/ Aporte de nutrintes para terras cultivadas mediante o corte períodico do
mato e a súa aplicación á terra de cultivo.
2/ Base dunha gandería extensiva que aproveitaba o crecemento expontaneo de
forraxes.
3/ Base para a implantación de cultivos cerealistas rotacionais ou outros.
Mentras noutras rexións europeas,
esta situación histórica foise primeiro consolidando e logo, coa chegada
de novas técnicas agrícolas (nomeadamente novas técnicas de fertilización das
terras), foronse transformando estos espacios, en base directa para a
producción agraria ou gandeira, en Galiza,
motivado a unha serie de circunstancias, impediuse esta evolución, que
en europa propiciou o incremento das superficies agrarias úteis das explotacións
garantído así a viabilidade económica da actividade agro/gandeira (imaxe das
amplas pradeiras irlandesas).
Así mentras no conxunto dos paises europeos, a superficie agraria útil
ronda actualmente o 60% e detectase un importante incremento na segunda metade
do século 20, eiquí sofrimos un estancamento, cando non a reducción deste
parámetro que escasmente chega hoxe ao
30% da superficie galega, o que trae como inmediata consecuencia a
inviabilidade de moitas explotacións por carecer de superficie suficiente.
Este é un dos factores determinantes
para explicar a situación crítica do sistema agrario galego de fins do século
XX.
Certamente, esta situación ainda está hoxe a
provocar o abandono da actividade de moitos productores, que deixan novas
parcelas de superficie agraria útil abandonada, pero que tampouco están a
servir para incrementar a base territorial das explotacións que permanecen
activas, xa que non se están a implementar medidas que favorezan a
incorporación destas terras a outras explotacións que necesitan acuciantemente ser
redimensionadas para poder ser viables.
Mais isto é outra guerra que transcende o tema que hoxe queremos abordar,
ainda que sí o quixen tocar, por ser en parte consecuencia dunhas
circunstancias que impediron que o monte en Galiza, xogase o seu papel natural
na evolución do complexo económico agro/gandeiro/forestal. ¿Cales foron esas
circunstancias?
Fundamentalmente, as dificultades coas que se atopou históricamente o
recoñecemento xurídico dún xeito peculiar de propiedade ou mesmo as
dificultades para o recoñecemento da existencia dunhas comunidades parroquias
propietarias dos Montes Veciñais en Man Común .
Esto levou a que a finais do século XIX estes montes comunais pasasen a
depender dos concellos (figura administrativa creada nese mesmo século e
extraña á identidade galega). No período franquista, sobre todo entre os anos
1945 e 1965 cando gran parte da povoación do País tiña unha importante
dependencia da actividade gandeira o estado impulsou unha frenética actuación
de repovoación forestal que expulsou traumáticamente aos veciños da súa
propiedade, impedindo a utilización gandeira dos montes, e con elo a evolución
do sistema agro/gandeiro en amplas zonas do País, sumindo a agricultura tradicional
nunha fonda críse nunca superada.
Coñecer
esta evolución truncada, sirveme para
xustificar históricamente algo que considero fundamental na hora de asignarlle
o papel que o monte debe xogar nun plan coherente de desenvolvemento dun
territorio rural. O monte non pode entenderse como elemento económico en toda a
súa plenitude se non o consideramos como parte integrante do complexo
agro/gandeiro/forestal.
Medidas concretas necesarias para implicar ás terras de
monte nunha actuación integral de desenvolvemento dos territorios rurais.
A primeira cuestión que
considero imprescindible, sería promover a realización de plans integrais de
ordenación dos montes inseridos en plans
comarcais de ordenación de usos das terras.
Os plans de ordenación
propios dos montes debense realizar có criterio de compatibilizar todos os usos
para os que són aptos:
Forestal.
Gandeiro.
Cogumelos.
Froitos silvestres.
Apicultura.
Diversos cultivos:
-Vide.
-Cereais.
-Plantas medicináis.
-Froitos silvestres.
-Cogumelos
.........
A potenciación dunha ou
doutra actividade terá que ver en
primeiro lugar coas propias potencialidades do monte en concreto, despois coa
existencia de demanda nos mercados para cada unha das produccións, e da existencia
de habitantes no territorio de actuación que tradicionalmente estean a utilizar
o monte con unha ou outra finalidade ou teñan disposición para ser axentes
deste tipo de iniciativas . Aquí é onde
poden entrar de pleno con toda a súa eficacia os fondos económicos dos diversos
Plans de DR, promovendo a adopcióin de técnicas innovadoras da producción,
potenciando a calidade das produccións, facilitando a penetración nos mercados,
propiciando a formación dos habitantes... etc
A movilización productiva das terras de monte que
permita o desenvolvemento de todas as potencialidades que o monte agocha vai
traer como consecuencia inmediata a modificación da actitude absentista que
actualmente manifesta unha gran parte da povoación rural con respecto ao monte.
De conseguir
este cambio, tanto na utilización das terras de monte, como na aptitude da
povoación con respecto a él teríase dado un paso fundamental para combater con eficacia a praga dos lumes que ven
asolando dende hai mais de 30 anos esta superficies, esta consecuencia só por
si mesma sería a plasmación do éxito mais rotundo de calquera Plan de DR
integrador do monte que se desenvolvera en Galiza.
¿ Como poren marcha as medidas necesarias para a
consecución deste obxectivo?
Pois bén, salvando as dificultades que implica un
escenario adverso de política económica xeral como a actual, que dificulta o
aproveitamento das potencialidades económicas do País, supoñendo que xa
contáramos con Plans Comarcais de Ordenación de Uso das Terras, con medidas
válidas de mobilidade das terras productivas (banco de terras...), cunha
auténtica política de de desenvolvemento económico xeral acaída para o País,
cún verdadeiro Plan de Comarcalización baseado en criterios mais racionais,
cunha estructura da Administración Pública coordenada e posta ao servizo do
desenvolvemento das potencialidades endóxenas;
pois ben, nesas circunstancias hai que recoñecer a
validez e utilidade do modelo proposto pola Comisión Europea (na Comunicación
do 14 de abril de 2000 na que comuníca aos Estados Membros a posta en marcha da
Iniciativa Comunitaria Leader +). Neste modelo o diagnostico de situación faise
dentro dos GAL dún xeito participado por todos os axentes económicos e sociais
con actuación no territorio rural onde se vai actuar, son os GAL os que identifican as debilidades e
fortalezas e definen as medidas de actuación a executar. Na situación
actual estes grupos non manteñen ningunha relación coa estructura periférica da
administración con competencias en DR, creo que esto dificulta o éxito das
actuacións, e que nunha situación ideal é imprescindible a colaboración e
coordenación, asumindo estes servizos (que debería tamén contar con outra
estructura e orientación de traballo) funcións de formación, de animación e de
promoción de proxectos entre os grupos sociais potencialmente beneficiarios dos
mesmos.
Creo que non é o momento de baixarme a concreción de proxectos que
poderían pór en valor as distintas potencialidades dos montes, concluio a miña
exposición agardando que no colóquio poidamos contrastar opinións.