Un exemplo de salvación microtoponímica
A importante riqueza toponímica de Galicia
Xesús Ferro Ruibal
Cando en 1860 se estaba a elabora-lo Nomenclátor oficial de España, o
Gobernador da Coruña comunicoulle ós Servicios de Estatística a
dificultade de recoller os nomes de tódalas aldeas de Galicia máis ou
menos con estas palabras: ¡No puedo! Pero si creo que hay mas de
quince mil nombres de núcleos...! ¡No pueden recogerse! A trancas e
barrancas fóronse recollendo entre o século XIX e o XX, aínda que a
obsesión de castelanizar España deu lugar a que nos listados oficiais
moitos aparecesen deformados e, ás veces, de forma aberrante coma
converter Niño d'aguia en El Niño de la Guía ou Xanrozo
(un antigo Xeneroso) en Juan Rozo. No ano 2001 sabemos que,
ben contados, non eran 15.000 senón uns 40.000 e xa están, por suposto,
recollidos e purificados de toda manipulación gracias ó labor experto da
Comisión de Toponimia da Xunta de Galicia. Estes nomes de lugar coñécense
tecnicamente como toponimia e a toponimia galega é a máis
voluminosa de toda España por razón da dispersión da poboación.
Pero Galicia aínda ten un segundo arquivo toponímico e este de valor
xa incalculable, tanto en si como comparado ó resto da península. Como
terra historicamente moi poboada e cultivada en réxime de minifundio cada
camiño, carreiro, congostra, penedo, veiga, prado, monte ou val, praia,
con ou punta ten o seu nome. Estes microtopónimos forman un conxunto de
varios millóns de nomes máis; e non ten nada de aventurado afirmar que
nada semellante hai en toda España.
Estes nomes escritos na nosa memoria e non sempre ben transcritos nos
testamentos (e menos aínda nos catastros) son documentos tan valiosos
coma calquera outro pergamiño medieval, porque nos transmiten informacións
que moitas veces veñen aínda de máis atrás, da prehistoria (Veiga,
Coto, Touza); outras veces, porque informan de que alí houbo flora ou
cultivos que xa non hai, como Salceda (salgueiros), Reboreda
(carballos) ou animais como Vuitureira (voitres), ou do tipo de
chan, coma Laxe, Carregal (terreo laxento e pedroso), Ruibal
(terra rubia) ou do nome de antigos posesores, como Osebe
(Eusebio), Arcade (Arcadio), Casdemiro; ou de antigos
incidentes, como Vilouchada (aldea queimada), ou de por onde
pasaban os máis antigos camiños que o home fixo, coma Verea, Brea.
Mesmo polo patrón da parroquia podemos saber a antigüidade desa
parroquia: unha Santa Baia, un Santo Estevo ou un San Lourenzo son
probablemente máis antigos núcleos parroquiais ca un San Martiño, Santa
María, San Pedro ou San Xoán. Pero estes son máis antigos ca unha Santa
Xusta, San Cristovo, San Xenxo, San Cosme ou San Adrián. E estes son máis
antigos ca Santa Comba ou San Breixo. E todas estas son probablemente
parroquias de máis de mil anos de antigüidade.
Ningún nome se debe perder, porque todo nome dá información histórica
valiosa. E non hai nome de camiño, carreiro, congostra, penedo, veiga,
prado, monte ou val que non conteña información. E canto menos
transparentes sexan, máis preciosa información conteñen.
Arde o máis antigo arquivo de Galicia
En Galicia existe un arquivo sen catalogar no que se calcula que existen
máis de tres millóns de pezas documentais. Hai moito tempo que os
expertos veñen avisando do deterioro e mesmo da continua desaparición de
documentos polo abandono en que estaba aquela masa documental. Sobre ela
cae po e humidade dun tellado deteriorado. A Real Academia Galega deu unha
axuda a tres voluntarios e o Goberno galego mandou outros cinco, que
recentemente aumentou en dez máis, para limpar, secar e catalogar un por
un os documentos. A medida é acertada pero insuficiente, porque
recentemente as alarmas denuncian a existencia de pequenos pero numerosos
focos de lume xordo. Neste arquivo, que garda elementos únicos da nosa
identidade cultural e da nosa historia, a situación é xa desesperada. Se
se viñesen abaixo a fachada do Obradoiro e mailo Pórtico da Gloria, a
vontade colectiva aínda erguería outra vez o monumento cos cascallos a
as fotos que conservamos; pero nunca será posible recupera-la información
deste arquivo que está a arder: só unha actuación urxente e combinada
de múltiples institucións e entidades pode impedir esta desfeita
irreversible.
A microtoponimia galega, os homes das veigas, dos camiños, dos curutos
e dos accidentes da nosa costa, representan verosimilmente un tercio da
microtoponimia de toda España pero vive unha situación desesperada;
equivalente, sen hipérbole, á do arquivo do conto. En cinco anos Galicia
pole perde-lo setenta por cen desa documentación, que é coma se alguén
pasase un borrador sobre a nosa terra deixándoa en branco; coma se nunca
antes nela vivira xente.
As pingueiras do tellado son o abandono masivo da actividade agraria,
que fai que mesmo os propietarios das leiras non saiban nin os lindeiros
nin os nomes de todas, se teñen menos de setenta anos ou se xa viven
nunha cidade. O po e maila humidade que caen sobre os documentos son as
deturpacións que eses nomes padecen en rexistros catastrais e censais,
moitas veces obedientes a criterios xeneralizadores de institucións do
Estado ou ás novas urbanizacións que acollen xente acomodada que foxe
das cidades. Os focos de lume son as expropiacións feitas para encoros ou
vías de comunicación, que non arquivan debidamente os topónimos que fan
desaparecer, e o proceso da Concentración Parcelaria, que ó mesmo fallo
anterior, ás veces engádelle nomes novos inventados para as vías ou
parcelas novas que os técnicos trazan sobre o papel. Repárese en que, en
certos casos, as institucións públicas encargan estas operacións técnicas
a empresas privadas (nin sempre galegas) que carecen da necesaria
sensibilidade para unha materia que para elas é marxinal.
Tódolos actores desta traxedia cultural teñen en maior ou menor medida
conciencia de que isto non se está facendo co coidado debido, porque
moitos dos topónimos desaparecidos son luces que nos chegan dende a nosa
prehistoria e que, mentres están aí, axúdannos a comprender de onde
vimos e, polo tanto, quen somos. Pero esa conciencia esta amordazada pola
sensación de que a desfeita é irremediable; coma se os galegos fosemos
incapaces de unir forzas heteroxéneas para salvarmos entre todos esta
riqueza histórica incomparable na Península Ibérica.
E, sen embargo, todo isto podería ter remedio se lle acudimos cos
medios debidos nun período inferior a cinco anos.
Na procura dunha intervención urxente e eficaz
A Real Academia Galega convocou un Premio Padre Sarmiento de
Investigación en microtoponimia que puxo as bases para salva-la
microtoponimia de dous concellos: Marín e Vilamartín de Valdeorras. A
propia Xunta de Galicia, como dixen, puxo en marcha, a través da área de
cartografía (SITGA) da S.A. para o Desenvolvemento Comarcal de Galicia,
un pequeno equipo de traballo do que cómpre aplaudi-lo rigoroso método
de traballo. Pero isto é insuficiente.
Cómpre, en primeiro lugar, crea-la conciencia de que esta traxedia pode
consumarse en moi poucos anos; de que no 2005 pode ser xa tarde e que a
eficacia está na urxencia da intervención.
Cómpre, en segundo lugar, aviva-la conciencia de que os galegos somos
capaces de dar saltos cualitativos espectaculares. Igual que aconteceu
noutros eidos da vida económica, aconteceu no lingüístico: hai un par
de decenios a nosa lingua era unha descoñecida no eido da filoloxía románica
e hoxe non só se coñece a súa existencia e perfil, senón que é a que
mellor estudiados ten algúns dos seus aspectos gramaticais e,
posiblemente, a lingua da que se coñece o seu mapa sociolingüístico con
máis nitidez en Europa (se non no mundo), gracias á conxunción dos
científicos e o intelixente patrocinio do Goberno autónomo, que tamén
patrocinou dende a súa Comisión de Toponimia a revisión dos topónimos
maiores.
A inigualable riqueza documental da microtoponimia galega pode salvarse
se os que gobernan as nosas institucións queren. Precisaría menos diñeiro
do que custou o pavillón de Galicia na exposición de Sevilla e sería un
investimento máis duradeiro: chegaría con que se reforzase
substancialmente durante cinco anos o traballo iniciado no SITGA; con que
durante cinco anos a Consellería de Familia destinase axudas do paro a
filólogos galegos que fixesen o levantamento microtoponímico do seu
propio Concello (porque isto teñen que facelo lingüistas autóctonos se
é posible). Chegaría con que a Consellería de Educación financiase
este traballo ós Equipos de Normalización Lingüística que estivesen
dispostos a facelo na forma debida; con que a de Obras Públicas
coordinase os traballos da súa sección de Urbanismo; a de Agricultura, o
seu servicio de Concentración Parcelaria; e a de Cultura, os seus
traballos de Patrimonio coas pautas de levantamento toponímico xa
establecidas pola Comisión de Toponimia. Precísase, polo menos, o apoio
da Radio Galega e da Televisión de Galicia.
A inigualable riqueza documental da microtoponimia galega pode salvarse
se a Cidade da Cultura, lonxe de ser unha moderna pirámide faraónica que
implique o abandono do patrimonio existente, se converte nunha fonte de
recursos e unha ferramenta para o estudio, ordenación e actualización
funcional do noso patrimonio heteroxéneo e disperso.
A inigualable riqueza documental da microtoponimia galega pode salvarse
se a FEGAMP e os Concellos que teñan máis recursos dedican a este fin
unha pequena parte do seu orzamento durante un ou, como moito, dous anos;
con eles poden e deben participa-las Comunidades de Montes, como está
acontecendo na coordinación exemplar que estamos vendo nacer en Baiona,
Gondomar e Nigrán.
A inigualable riqueza documental da onomástica galega pode salvarse se
tódolos partidos inclúen no seu traballo político a recuperación da
microtoponimia e outra operación necesaria que é a informatización do
Catastro de Ensenada realizado entre 1750 e l754. Precísase compromete-lo
I.N.E. e o I.G.E., que seguen sen utilizar tiles e eñes, co que é
imposible distinguir, coma tal, Casas de Casás.
A inigualable riqueza documental da microtoponimia galega pode salvarse
se as Fundacións e Empresas privadas acoden con urxencia a esta tarefa
común, con ou sen beneficios fiscais, porque é probable que moitos
concellos pequenos teñan dificultades para encontraren recursos, cando xa
lles son insuficientes para cousas máis primarias.
Salvar este Patrimonio pode custar sobre 2 millóns de euros. Entre
todos é posible xuntar eses recursos e iso honraría esta xeración para
sempre. Dentro de cinco anos a desfeita sería irremediable. Hoxe estamos
en tempo.
Unhas comunidades de montes exemplarmente cultas
Nove comunidades de montes de Baiona, Gondomar e Nigrán deciden unirse
a institucións públicas para salvaren da desaparición os nomes da
terra. Eu comprendo que eles, que son os de aquí de toda a vida, teñan
esta sensibilidade, porque esta terra está sendo poboada de maneira
compulsiva por turistas que tanto lles ten que isto se chame Baiona coma
Miami Praia. O turista da beira do mar é moitas veces un turista
desarraigado. Pero para os que aquí naceron e aquí se criaron, os nomes
de sempre teñen moita importancia, porque son as súas raíces, a súa
historia, a que os fai alguén.
E por iso quero consignar para a historia os nomes das comunidades de
montes de Baredo, de Belesar e de Santa Cristina da Ramallosa (Baiona), de
Borreiros, de Chaín, de Mañufe, de Peitieiros, de Vincios (Gondomar) e
de Camos (Nigrán) porque os honra a decisión de dedicaren unha parte dos
seus recursos económicos a financiaren este traballo en colaboración coa
Mancomunidade da Área Intermunicipal de Vigo e coa S.A. para o
Desenvolvemento Comarcal de Galicia.
Coido mesmo de xustiza consigna-los nomes dos presidentes destas
Comunidades de Montes pola orde en que as mencionei: José Ferreira
Carrero (Baredo), Delmiro Rodríguez (Belesar), Xosé Alfredo Pereira Martínez
(A Ramallosa), Latino Rodríguez Areal (Borreiros), Plácido Salgueiro Méndez
(Chaín), Miguel Ángel Rodríguez Alonso (Mañufe), Carlos Misa Domínguez
(Peitieiros), Domingos González Alonso (Vincios) e Ana Rial Fernández
(Camos). Sen eles, como animadores das súas comunidades, esta actuación
de alto valor estratéxico no eido da cultura non sería posible.
Finalmente tamén me parece de xustiza consignar que esta novidosa
conxunción de entidades tan heteroxéneas é posible gracias á
capacidade de idear e conxuntar esforzos de Xosé González Martínez, do
Servicio de Normalización Lingüística da Mancomunidade da Área
Intermunicipal de Vigo, a quen a nosa cultura debe varias das iniciativas
máis dinamizadoras dos últimos vinte anos. A conxunción das comunidades
de montes con outras entidades públicas e cos lingüistas é inusual
nesta nosa Galicia desvertebrada pero é exemplar e representa o anticipo
da Galicia que queremos.
Se este exemplo pega, se xorden colaboracións xenerosas e urxentes coma
esta, entre todos aínda damos salvado da destrucción definitiva o noso
gran arquivo microtoponímico. Se o conseguimos será un novo salto
cualitativo do que Galicia poderá sentirse orgullosa.