I Congreso Galego

de

Comunidades de Montes

Mosteiro de Poio

24 e 25 de Maio de 1997

ÍNDICE

Antecedentes   
Comisión Organizadora   
Mesa do Congreso   
Saúdo da Comisión Organizadora   
Saúdo do Ilmo. Sr. Alcalde de Poio   
1º Relatorio:O monte veciñal: da devolución ó abandono, camiño da privatización
1- O recoñecemento e a devolución dos montes veciñais.
2- As comunidades veciñais de montes en man común.
     a- A súa actuación no marco da Lei 13/1989.
     b- O seu significado como ente organizativo.
     c- A súa actuación como substitutos da acción dos concellos.
     d- A concienciación das comunidades de montes.
3- O abandono da Administración.
     a- Os deslindes.
     b- Os apoios técnicos.
     c- As apropiacións por particulares.
     d- A consideración do monte nunca como prevalente.
     e- Os problemas de inscrición no rexistro da propiedade.
     f- As expropiacións.
     g- Os montes en estado de abandono.
     h- As relacións coas xuntas rectoras.
     i- O Plan Forestal Galego.
4- O camiño da privatización.
     a- A xustificación da Administración.
     b- Poder vender, dividir e embargar.
     c- A desnaturalización dos órganos de goberno.
     d- A redefinición da condición de comuneiro.
5- As alternativas.
     a- O monte non soamente como productivo.
     b- O monte como ben común e social.
     c- Integración da política forestal nunha política económica xeral.
     d- Adecuación da Administración ás características das comunidades de montes.
2º Relatorio: A lexislación e a política de montes necesaria.
1- A importancia do monte.
     a- A necesidade de madeira en Europa.
     b- Outros usos do monte.
     c- A importancia da propiedade comunal.
     d- A productividade do monte.
     e- As dimensións das parcelas.
2- Os problemas do monte.
     a- Os convenios coa Xefatura de Producción Forestal.
     b- Os incendios forestais.
     c- O gando bravo.
     d- Os vertedoiros de lixo.
     e- A caza e outros deportes.
     f- O monte como reserva de terra.
     g- A fiscalidade.
     h- A lexislación colateral.
     i- As parcelas desafectadas pola Administración.
     l- As subvencións.
3- A lexislación necesaria.
     a- O monte en tódolos aspectos.
     b- A diversidade cuantitativa e cualitativa do monte veciñal..
     c- O recoñecemento xurídico da parroquia e o ordenamento do territorio.
     d- O papel da Administración Galega.
     e- O papel dos concellos.
Conclusións do Congreso aprobadas en pleno 
COMUNICACIÓNS
Comunicación nº 1.- Institución: Bloque Nacionalista Galego, Lector: Emilio López Pérez, deputado no Parlamento de Galicia.
Comunicación nº 2.- Institución: CMVMC de Santo Estevo de Budiño (Salceda de Caselas), Autor: Aquilino González Fernández, presidente da Comunidade, Lector: Cándido Iglesias Alfaro, moderador da mesa do Congreso, Título: O Monumento ós Mártires de Sobredo, símbolo do asociacionismo e movemento veciñal agrario.
Comunicación nº 3.- Institución: Sindicato Labrego Galego - Comisións Labregas, Lector: José Manuel Quintáns González
Comunicación nº 4.- Institución: Sindicato de Traballadores Forestais - Confederación Intersindical Galega, Lector: Claudio Quintillán Vallejo
Comunicación nº 5.- Autor: Francisco M. Chivite Mosquera, veterinario oficial da comarca da Cañiza., Título: Situación sanitaria e productiva da gandería que aproveita pastos veciñais en réxime extensivo (proposta organizativa).
Comunicación nº 6.- Autor: Fabián Estévez Rodríguez.
Comunicación nº 7.- Autor: José Antonio González Ferreira, enxeñeiro agrónomo, Título: La gestión de los Residuos Sólidos Urbanos y los montes vecinales en mano común.
Comunicación nº 8.- Institución: Comunidade de Montes Veciñais en Man Común de Mondariz, Autor: Xosé Manuel Mera Iglesias.Título: Na procura dun aire anovador no rural.
Comunicación nº 9.- Autor: Alberto Irisarri Castro, enxeñeiro de montes.Título: El monte comunal en mano común en el contexto de la propiedad privada.
Comunicación nº 10.- Autores: Estudiantes de Enxeñería Técnica de Industrias Forestais e Enxeñería Superior de Montes. Lector: Daniel Castelo Guerrero
En lembranza de Jerónimo Escariz  
DISCURSO DE CLAUSURA:  Pronunciado polo Ilmo. señor don Daniel García Ramos, Maxistrado-xuíz da Sala do Civil e Penal do Tribunal Superior de Xustiza de Galicia.
REFLEXIÓN FINAL  
ESCOLMA LEXISLATIVA RELACIONADA CO MONTE VECIÑAL EN MAN COMÚN   
COMUNIDADES DE MONTES PARTICIPANTES  

Antecedentes   voltar ó índice  

Malia a promulgación, nas últimas décadas, de diversa lexislación (1968, 1980, 1989) que recoñecía a existencia dos montes veciñais e posibilitaba a devolución ós seus lexítimos donos, a Administración nunca contou coas comunidades de montes para planificar aquelas políticas que tiñan relación co monte (forestal, ordenamento do territorio, caza, gando, etc) nin os parlamentos estatal e autonómico tiveron en conta as súas opinións cando elaboraban diversas leis relacionadas co sector. Foi ignorado reiteradamente, a pesar de que posúe máis de 600.000 ha. e é o primeiro productor forestal do país.

E nembargantes as comunidades de montes non estiveron paradas na defensa dos seus intereses. Xa a fins de 1977 (aínda desmantelándose a dictadura franquista) nace en Pontevedra a Coordenadora de Montes Comunais co obxectivo principal de recuperar para os veciños a propiedade comunal, o que foi conseguido en gran parte na provincia. Varios anos despois, en 1989, diante do proxecto da primeira lei galega sobre montes veciñais en man común, levado a cabo polo goberno de coalición PSOE-CG-PNG, comunidades de montes de toda Galicia reunidas en Atios (Porriño) forman unha Coordinadora de Comunidades de Galicia co obxectivo de combater a pretensión dos parlamentarios de que a nova lei desnaturalizara a propiedade veciñal e abrira o camiño á privatización. Tamén este obxectivo foi básicamente conseguido, coa importante novidade de que, a iniciativa da Coordinadora, a Lei de 1989 recoñece a posibilidade de crear mancomunidades, o que a longo prazo foi clave para a organización deste I Congreso.

En decembro de 1995 (os días 14, 14 e 16), organizado pola Asociación Forestal de Galicia e apoiado pola propia Xunta de Galicia, celébrase en Mondariz e Ponteareas o chamado "Congreso de Montes Veciñais". Aínda recoñecendo o interese dun foro de debate sobre os problemas do monte, o tal congreso non pasou dunhas xornadas con charlas sobre diversas cuestións relacionadas coa propiedade veciñal, impartidas as máis delas desde a Administración e nas que os asistentes, sen coñecemento previo do contido das charlas, tiñan limitada a súa participación a breves preguntas ó remate das mesmas. A participación dos representantes das comunidades de montes foi minoritaria, xa como asistentes, xa como ponentes. As conclusións, elaboradas a partir das ponencias, non tiveron auténtica participación dos asistentes.

Neste "Congreso", malia a que as ponencias tratan aspectos diversos do monte veciñal, sospeitosamente nunha gran parte delas latexa a idea de que cómpre unha nova lei de montes veciñais e vanse debullando as características básicas que deberá conter a mesma: eliminación do concepto de propiedade xermánica, función productiva do monte (especialmente forestal) como prioritaria, introducción de criterios empresariais na xestión das comunidades con cambio total dos seus órganos de goberno, redefinición do concepto de comuneiro atendendo a unha concepción capitalista da institución... Isto é: novo intento de eliminación da propiedade veciñal da man de intereses privatizadores. Curiosamente, esta vez quere facerse desde argumentos xurídicos e de rendibilidade inmediata. Mesmo se quere potenciar a corrente historiográfica que pon en dúbida a procedencia xermánica do sistema de propiedade veciñal, malia a ser esta corrente moi minoritaria e estar en franca regresión.

Esta nova ofensiva contra os montes veciñais foi corroborada nunhas Xornadas Lexislativas de Política Forestal, organizadas pola Escola Galega da Administración Pública e celebradas en Santiago de Compostela os días 14 e 15 de maio de 1996. Semellaba que a ¡Administración non perdía ocasión para tratar de impoñer as súas ideas.

Diante desta situación, o presidente da Comunidade de Montes de Santa Cristina da Ramallosa, no Concello de Baiona, que tiña asistido ó "congreso" de Mondariz, escribe unha Carta aberta ás comunidades de montes para a reflexión, publicada nos xornais Faro de Vigo, Atlántico Diario e El Mundo. Nela dicía, entre outras cousas, que "...nun mundo onde priva o individualismo, no que o sentimento de solidariedade cotiza á baixa, neste mundo salvaxe, as sucesivas leis de montes veciñais en man común, con tódolos erros que conteñen, significaron un elemento positivo, como foi a creación das agrupacións veciñais para administrar o monte, que actuaron como elemento de cohesión. Os veciños tivemos que xuntarnos e decidir en asemblea(un veciño, un voto) como administrabamos os nosos montes. O señor Raposo, ilustre xurista, pretende eliminar o sufraxio universal, principio fundamental da democracia, e substituílo por un principio fundamental do capitalismo (unha acción, un voto), co que se pretende mudar os órganos de goberno das comunidades de montes a sociedades mercantís ou anónimas. O señor Raposo quere "raposearlle" o monte ós veciños... Tentan botarlle as gadoupas ós montes comunais. Onte privatizaron os servicios municipais, hoxe tentan facelo coa seguridade social e mañá queren que sexan os montes veciñais. Se o monte se privatiza, será para plantar eucaliptos case en exclusiva... Ó monte galego está en perigo de extinción. Se as comunidades de montes, donos lexítimos da propiedade veciñal, non o impedimos, ésta desaparecerá totalmente. O liberalismo salvaxe que nos invade, que mide as nosas vidas polo rendemento económico, non foi quen de conseguilo en épocas negras da Historia, pero hoxe volve a tentalo. Ante esta sorte macabra, as comunidades de montes non podemos ficar caladas...

As CMVMC do Val Miñor, mancomunadas en 1982, acordan en asemblea xeral buscar a unidade das comunidades para opoñerse ás intencións da Administración de privatizar o monte comunal. A este fin póñense en contacto coas CMVMC de Vigo, que estaban nese intre en trámite de mancomunarse. As dúas mancomunidades dan unha rolda de prensa o 16 de maio de 1996 na que denuncian o abandono en que a Administración ten ós montes veciñais e o seu incumprimento da Lei 13/89, ó tempo que anuncian que o mellor xeito de loitar contra estes problemas é buscar a unidade das comunidades de montes nun congreso. Poucos días despois establécense contactos coas CMVMC do Morrazo, tamén en periodo de mancomunarse. Deste xeito, en xuño de 1996, as tres mancomunidades deciden formar unha comisión que organice o I Congreso Galego de Comunidades de Montes.

Xa desde o primeiro intre, a Comisión Organizadora ten como premisa nidia que no congreso a celebrar soamente deben ter poder de decisión as comunidades de montes, un congreso delas e para elas. Por iso no verán do pasado 1996 remítese ás comunidades de montes de toda Galicia unha carta requeríndolle a súa opinión sobre o congreso a celebrar e a súa colaboración na organización do mesmo, e na que tamén se inclúe un adianto sobre os temas a tratar: as leis de montes, o intento de eliminar a propiedade veciñal, o papel da Administración, os incendios forestais, as subvencións, a fiscalidade, etc. Durante os meses de agosto, setembro e outubro foron chegando ducias de cartas de comunidades de toda Galicia interesándose polo proxecto e animando á Comisión Organizadora a levalo adiante. Ante esta alentadora resposta, a Comisión decide, en xuntanza celebrada o 20 de decembro na Casa Veciñal de Baíña (Baiona), a realización definitiva do proxecto e celebralo no Mosteiro de Poio os días 24 e 25 de Maio de 1997 baixo o lema "Unha voz na defensa do monte comunal". Daquela entran a formar parte da Comisión un representante da comunidade de A Ermida (Pazos de Borbén) e outro de Mourente (Pontevedra).

A asistencia ó Congreso de máis de 130 comunidades de montes de toda Galicia, dobrando as máis optimistas previsións da Comisión Organizadora, demostrou a validez de varias aseveracións ata entón hipotéticas:

a- A necesidade das comunidades de contar cunha ocasión onde debater os nosos problemas e intercambiar experiencias.

b- O dinamismo das comunidades de montes e o interese que polos seus problemas teñen os membros das xuntas rectoras.A gran asistencia ó Congreso e a alta participación nos debates desminten categoricamente o argumento da Administración de que os montes están abandonados polos veciños.

c- A acertada análise que da problemática do monte veciñal fixo a Comisión Organizadora, plasmada na redacción das dúas ponencias que serviron de base ós debates. A maioría do texto foi aprobado, enriquecido con interesantes aportacións dos congresistas. As teses contidas nas ponencias e ratificadas despois no Congreso xiran arredor de cinco eixos básicos:

1- Defensa do concepto xermánico da propiedade do monte.

2- Denuncia do abandono dos montes pola Xunta de Galicia.

3- Incumprimento pola Administración de aspectos básicos da Lei de Montes.

4- Defensa dos montes como espacios que cumpren varias funcións.

5- Oposición frontal á privatización mercantil do monte veciñal.

Ás veces, o mellor balance dun acontecemento deste tipo é a recolleita dos comentarios que se fan polos corredores. En Mondariz escoitábase, máis que nada, que as comunidades foran convocadas para "quentar os asentos". En Poio había, sobre todo, un comentario xeralizado: malia a pequenos problemas de organización, por fin as comunidades contaban cun lugar onde falar dos seus auténticos problemas e eran elas as únicas protagonistas dos debates. Ese era o fin que a Comisión perseguía coa celebración do Congreso. O traballo está feito.

voltar ó índice 

Comisión Organizadora   voltar ó índice 

Redacción das ponencias:

* Belarmino Barreiro Rosales, vicepresidente da Xunta Rectora da CMVMC de Santa María de Cela (Bueu).

* Xosé Carlos Durán Gallego, presidente da Xunta Rectora da CMVMC de Santa María de Cela (Bueu).

* Xesús García Couso, tesoureiro da Xunta Rectora da CMVMC de Meira (Moaña).

* Jacinto García Piñeiro, secretario da Xunta Rectora da CMVMC de Meira (Moaña).

* Xosé Carlos Morgade Martínez, secretario da Xunta Rectora da CMVMC de Mourente (Pontevedra).

* Xosé Alfredo Pereira Martínez, presidente da Xunta Rectora da CMVMC de Santa Cristina da Ramallosa (Baiona).

* Valentín Piñeiro González, presidente da Xunta Rectora da CMVMC de Meira (Moaña).  voltar ó índice 

I Congreso Galego de Comunidades de Montes

Mesa do Congreso   voltar ó índice 

Presidente: Xosé Alfredo Pereira Martínez, presidente da Xunta Rectora da CMVMC de Santa Cristina da Ramallosa (Baiona)

Secretario: Jacinto García Piñeiro, secretario da Xunta Rectora da CMVMC de Meira (Moaña)

Moderador: Cándido Iglesias Alfaro, presidente da Xunta Rectora da CMVMC de Coruxo (Vigo)

1ª Comisión

Presidente: Xosé Alfredo Pereira Martínez, presidente da Xunta Rectora da CMVMC de Santa Cristina da Ramallosa (Baiona)

Secretario: Xesús García Couso, tesoureiro da Xunta Rectora da CMVMC de Meira (Moaña)

Moderador: Latino Rodríguez Areal presidente da Xunta Rectora da CMVMC de Borreiros (Gondomar)

2ª Comisión

Presidente: Jacinto García Piñeiro, secretario da Xunta Rectora da CMVMC de Meira (Moaña)

Secretario: Domingo Amoedo Amoedo, presidente da Xunta Rectora da CMVMC da Ermida (Pazos de Borbén)

Moderador: Cándido Iglesias Alfaro, presidente da Xunta Rectora da CMVMC de Coruxo (Vigo)

3ª Comisión

Presidente: Belarmino Barreiro Rosales, vicepresidente da Xunta Rectora da CMVMC de Santa María de Cela (Bueu)

Secretario: Xoán Collazo Pazó, secretario da Xunta Rectora da CMVMC de Candeán (Vigo)

Moderador: Francisco Xavier Carrera Pazos, secretario da Xunta Rectora da CMVMC de Coruxo (Vigo)

4ª Comisión

Presidente: Xosé Alfredo Pereira Martínez, presidente da Xunta Rectora da CMVMC de Santa Cristina da Ramallosa (Baiona)

Secretario: Xosé Carlos Durán Gallego, presidente da Xunta Rectora da CMVMC de Santa María de Cela (Bueu)

Moderador: Isidro Costas Piñeiro, presidente da Xunta Rectora da CMVMC Valadares (Vigo)

5ª Comisión

Presidente: Xosé Carlos Morgade Martínez, secretario da Xunta Rectora da CMVMC de Mourente (Pontevedra)

Secretaria: Antía Castro García, secretaria da Xunta Rectora da CMVMC de Santa María de Cela (Bueu)

Moderador: Ramón Cima Pérez, comuneiro da CMVMC de Santa Cristina da Ramallosa (Baiona)

Comisión de Organización:

* Francisco Alonso Bastos, vocal da CMVMC de Candeán (Vigo)

* Sergio Alonso Parada, vocal da CMVMC de Vincios (Gondomar)

* Carlos Alonso Piñeiro, comuneiro da CMVMC de Valadares (Vigo)

* Claudio Cameselle Vila, vicesecretario da CMVMC de Cabral (Vigo)

* Francisco Comesaña Diego, vicetesoureiro da CMVMC de Valadares (Vigo)

* Luís Entenza Dominguez, presidente da CMVMC de San Martiño de Moaña

* Francisco Fonseca Costas, vocal da CMVMC de Valladares (Vigo)

* Luís Enrique Martín Uriarte, asesor da Mancomunidade de Vigo

* Antonio Meijón Álvarez, presidente da CMVMC de Baíña (Baiona)

* Elvira Piñeiro Alonso, secretaria da CMVMC de Beade (Vigo)

* Juan Carlos Piñeiro Vila, vicesecretario da CMVMC de Valadares (Vigo)

* Camilo Rodríguez Rial, vocal da CMVMC de Vincios (Gondomar)

* Xosé Ramón Seoane, vocal da CMVMC de Valadares (Vigo)

* Alfonso Troncoso Garrido, vocal da CMVMC de Vincios (Gondomar)

* Marina Vicente, administrativa da CMVMC de Vincios (Gondomar)   voltar ó índice  

Saúdo da Comisión Organizadora   voltar ó índice  

Bos días.

A Comisión Organizadora deste I Congreso Galego de Comunidades de Montes, formada polas Mancomunidades de Montes do Morrazo, Val Miñor e Vigo, quere saudarvos e darvos a benvida a esta xuntanza das comunidades e para as comunidades de montes. Queremos darlle a benvida a tódalas comunidades de montes de Galicia para que, coa súa voz e o seu voto, se cumpra o lema e sexamos de verdade "unha voz na defensa do monte comunal".

Damos tamén a benvida ós invitados asistentes, tanto institucionais (organizacións políticas, sindicais, profesionais, ecolóxicas e veciñais) como particulares (avogados, técnicos, biólogos...) relacionados cos montes veciñais ou co sector forestal.

Cando hai máis dun ano as Mancomunidades do Morrazo, Val Miñor e Vigo nos xuntamos para reflexionar sobre os problemas do monte, eramos conscientes de que tódalas comunidades tiñamos que reunirnos, pero non tiñamos claro cal era o mellor xeito de facelo. Estabamos de acordo en que o abandono do monte comunal por parte da Administración e o seu grave incumprimento da lexislación vixente debía ser respostado con firmeza polas comunidades. Estabamos de acordo en que, ante o ataque de certos sectores económicos ó concepto de propiedade xermánica do monte veciñal debía ser oída a nosa voz. Pero eramos sabedores de que acadar esta coñexión entre as comunidades non era doado porque as xuntas de montes traballamos illadamente e sen intercambiar as nosas experiencias.

Se o simple envío dunha carta logra a resposta masiva que nós tivemos, isto é mostra da necesidade das comunidades de compartir os seus problemas e de que, contrariamente á idea que a Administración quere espallar, as comunidades preocupámonos da conservación, mellora e defensa do monte comunal.

Ademais doutras dificultades, a económica é unha das máis importantes. Non sería posible a celebración deste I Congreso sen a colaboración entusiasta, en primeiro lugar, da Caixa de Aforros Municipal de Vigo, e tamén do apoio da Caixa de Pontevedra, Concello de Poio, Asociación de Rematantes da Madeira e Seganosa.

E como as cousas hai que decilas como aconteceron, debemos informar que a Dirección Xeral de Montes da Xunta de Galicia denegounos unha axuda económica para este Congreso. E o máis preocupante é que a razón esgrimida para esta discriminación foi que a opinión da Comisión Organizadora deste Congreso era crítica coa Administración. Este argumento, ademais de antidemocrático e atentatorio coa liberdade de expresión, soamente se explica se se entenden as relacións dos cidadáns coa Administración desde o clientelismo político e o servilismo.

A Comisión Organizadora deste I Congreso Galego de Comunidades de Montes quere pedirvos que sexades indulxentes diante dos fallos que de seguro se producirán no seu desenvolvemento, porque é a primeira vez que nos metemos neste bosque. Pero agardamos esperanzados que nestes dous días os debates sexan profundos e proveitosos, que obteñamos logo unhas conclusións que signifiquen a defensa e mellora de dos montes veciñais en man común e que esta primeira xuntanza sexa o punto de arranque dunhas fluídas relacións entre as comunidades de montes. Reiteramos a nosa benvida e agradecemos a vosa presencia.   voltar ó índice 

Saúdo do Ilmo. Sr. Alcalde de Poio   voltar ó índice 

Bos días.

Como alcalde do Concello de Poio, en nome propio e da Corporación Municipal quero dar a benvida a tódolos asistentes, representantes das xuntas de montes e convidados aquí presentes, para celebrar este I Congreso Galego de Comunidades de Montes.

Foi a fins do ano pasado cando tivemos a nova de que as comunidades das comarcas do Val Miñor, Vigo e O Morrazo crearan unha comisión coa idea de organizar un congreso e andaban na procura dunha localidade que dispuxera da infraestructura necesaria para a súa celebración. A través da nosa Concellería de Medio Ambiente dispuxemos poñernos en contacto e ofrecernos para acoller un acto desta importancia. Foi unha grata sorpresa cando a Comisión Organizadora toma a decisión de celebralo neste Mosteiro de Poio. E digo grata sorpresa xa que desde o comenzo deste novo mandato á fronte do Concello, unha das nosas preocupacións é a de tentar de favorecer entre a poboación un achegamento ós nosos montes e medio natural coa posta en marcha de actividades, unhas para adultos e outras dirixidas á concienciación infantil, actividades que por segundo ano levamos celebrando cada vez con maior participación. Velaquí a razón da nosa satisfacción.

As xuntas de montes están chamadas a xogar un papel de vital importancia no desenvolvemento da parroquia e do concello. Desde a súa xestión e apoiadas en criterios de racionalidade deben ser canles de participación veciñal. Por outra parte, os concellos deben contar coa participación dos representantes das comunidades na elaboración de programas encamiñados á defensa do medio ambiente e na xestión de recursos derivados, como pode ser determinadas actuacións relacionadas co turismo, o lecer, o deporte, a educación, e actividades complementarias da actuación municipal nas parroquias.

Deixada atrás a etapa de control dos montes veciñais por parte dos concellos e recuperada a histórica titularidade dos mesmos, o reto de hoxe é a aplicación dun marco lexislativo que protexa estas propiedades, ademais dun modelo de ordenamento dos seus usos e das actividades a desenvolver nestes espacios. O recoñecemento da parroquia como entidade non se pode entender sen a participación das xuntas de montes, xa que hoxe son motor das actividades que se desenvolven no seu ámbito e no futuro deberán ter un peso extraordinario na constitución dos consellos parroquiais, materia pendente na maioría dos concellos. As corporacións locais deben realizar un chamamento ós representantes das comunidades para canalizar as preocupacións e a busca de apoios diante das administracións no obxectivo de dispoñer do asesoramento técnico e administrativo necesario.

De tódolos xeitos a vosa presencia fala do gran interese que tedes en debater todos estes aspectos que rodean ó monte veciñal en man común e a través das ponencias e as enmendas sairán sen dúbida as conclusións que deberán servir para que desde o goberno galego se teñan en consideración e marquen o inicio dunha andaina que todos desexamos fructífera.

Pola miña parte máis nada. Soamente o desexo dunha estadía o máis cómoda e proveitosa posible, e, por mais que non dispoñades do lecer suficiente para percorrer o noso concello (especialmente os que sodes doutras comarcas de Galicia), lembrade que, tanto agora como en futuras visitas, estaremos a vosa disposición. Agardamos que a referencia a Poio a teñades como un punto e seguido cara a acadar esas metas polas que estades a traballar. Adiante co I Congreso Galego de Comunidades de Montes. Por Galicia.

Luciano Sobral Fernández

Alcalde de Poio  voltar ó índice  

1- O recoñecemento e a devolución dos montes veciñais.

2- As comunidades veciñais de montes en man común.

a- A súa actuación no marco da Lei 13/1989.

b- O seu significado como ente organizativo.

c- A súa actuación como substitutos da acción dos concellos.

d- A concienciación das comunidades de montes.

3- O abandono da Administración.

a- Os deslindes.

b- Os apoios técnicos.

c- As apropiacións por particulares.

d- A consideración do monte nunca como prevalente.

e- Os problemas de inscrición no rexistro da propiedade.

f- As expropiacións.

g- Os montes en estado de abandono.

h- As relacións coas xuntas rectoras.

i- O Plan Forestal Galego.

4- O camiño da privatización.

a- A xustificación da Administración.

b- Poder vender, dividir e embargar.

c- A desnaturalización dos órganos de goberno.

d- A redefinición da condición de comuneiro.

5- As alternativas.

a- O monte non soamente como productivo.

b- O monte como ben común e social.

c- Integración da política forestal nunha política económica xeral.

d- Adecuación da Administración ás características das comunidades de montes.

1- O recoñecemento e a devolución dos montes veciñais.

A orixe do monte veciñal en man común é a posesión inmemorial e, polo tanto, indocumentada. As fontes documentais susceptibles de recopilación non fan senón amosarnos as distintas vicisitudes a que se viron sometidos os montes veciñais en man común a través da historia: réxime foral, desamortización, caracterización como público e municipalización.

Os montes veciñais hoxe conservados son restos de antigas propiedades de titularidade colectiva. A súa propiedade atribúese sempre á comunidade de veciños, independentemente daqueles que a formen nun momento dado. A veciñanza é o único requisito esixido para gozar dos dereitos do monte, e polo tanto, estes non poden ser transmitidos individualmente. Conforman unha comunidade xermánica con estas características: titulares unidos por vencellos de carácter social e ausencia de cotas, o que determinan a inalienabilidade e a indivisibilidade do monte.

A proba de que os montes veciñais en man común eran unha propiedade especial, foi o feito de quedaren fóra do ordenamento xurídico do que se dotou o estado liberal ó longo do seu proceso constituínte; e quedaron fóra porque o estado liberal soamente contemplaba dúas clases de propiedades: a pública e a privada. E o mesmo podemos argumentar cando a Lei da Desarmotización de 1855 puxo en venda os montes de aproveitamento común. Esta lei privatizou menos montes en Galicia porque non había identificación xeográfica entre os concellos e as propiedades veciñais. En Galicia os montes veciñais en man común escaparon á evolución xeral dos bens comúns (que foi a venda a particulares) como consecuencia dunha organización social e xeográfica propia: a parroquia, que era a posuidora dos montes.

Os montes veciñais en man común estiveron moitos anos sometidos a unha indefinición xurídica que favoreceu, trala Guerra Civil, que se realizase neles unha repoboación masiva fomentada polo Patrimonio Forestal do Estado, creado en 1941. Esta repoboación masiva non soamente se baseou na indefinición legal, senón que tamén contou coa municipalización dos montes veciñais, favorecida a partir de 1946 cun novo e poderoso instrumento: a Lei Hipotecaria. Mediante esta lei os concellos podían inscribir no seu inventario de bens os montes veciñais en man común da súa demarcación xeográfica soamente coa certificación do secretario do concello.

A primeira Lei de Montes data do ano 1957. Nela, aínda que se recoñecía a pertenencia dos montes veciñais en man común ós veciños das consuetudinarias demarcacións (parroquias, aldeas e lugares), o seu Regulamento (1962) vencellábaos ós concellos, que "...debían regular el disfrute de sus aprovechamientos dando una justa participación a los vecinos". O primeiro recoñecemento dos montes veciñais como propiedade dos veciños data da Lei de Montes Veciñais de 1968, e do seu Regulamento de 1970. É unha lei cunha doctrina ideolóxica acorde coa situación de dictadura na que se vivía. Os concellos eran os administradores dos montes veciñais, aínda que eles e o sindicato vertical, as "Hermandades de Agricultores y Ganaderos" podían iniciar o expediente para a súa clasificación como montes veciñais en man común. A pesar da situación política antidemocrática, esta Lei de Montes establecía os requisitos para recuperar os baldíos, pois abondaba cunha instancia asinada polo menos por seis veciños e dirixida ó gobernador civil da provincia, que ó tempo era o presidente do Xurado Provincial de Montes. Pero para devolverlle a propiedade dos montes ós veciños era precisa a clasificación por este Xurado, o que ocorreu en poucos casos.

No ano 1980, xa nunha situación política de democracia, sae unha nova Lei de Montes Veciñais en Man Común, que volve a recoñecer á comunidade de veciños a titularidade dos montes. Esta nova lei deixa atrás toda a ideoloxía antidemocrática da anterior, pero mantén algunhas eivas importantes, como son:

1- Os deslindes e sinalamentos dos montes a declarar como veciñais en man común eran feitos pola Administración forestal, asesorada polos alcaldes ou polos pedáneos, que eran os homes de confianza dos alcaldes nas parroquias, aldeas e lugares. Non se contou case nunca cos veciños solicitantes, o que provocou tódolos problemas de deslindes que hai hoxe en día.

2- Para aprobar os estatutos das comunidades, cumpría un quorum dos 2/3 dos veciños comuneiros, o que imposibilitaba na práctica a aprobación dos estatutos das comunidades. Acadar este quorum era moi difícil, sobre todo tendo en conta que algunhas parroquias costeiras e periurbanas chegan a ter máis de 5.000 habitantes. Esta esixencia da lei obrigou ás comunidades de montes (que aplicaban o dito "Feita a lei, feita a trampa") a declarar un número pouco elevado de veciños comuneiros.

3- A Lei de Montes declaraba que os montes veciñais tiñan unha débeda histórica: a diferencia entre os cartos investidos no monte pola Administración e o producto obtido do monte polos veciños. Esta débeda, no suposto de que fose certa -a Administración era xuíz e parte-, sería de calquera menos dos veciños comuneiros, que ata o daquela non tiñan ningún dereito sobre o monte.

Foi nos anos inmediatos á instauración da democracia no Estado Español (do ano 1977 ó 1981) cando, a lo menos no sur da provincia de Pontevedra, sindicatos agrarios e partidos políticos, baixo a consigna " O Monte é Noso" , espallaron diante da poboación a idea de que os montes baldíos debían ser devoltos ás parroquias, aldeas ou lugares. Foi neses momentos cando os veciños escoitamos falar do Catastro do Marqués de Ensenada e da Desamortización de Mendizábal. A loita das parroquias para recuperar os montes veciñais non foi doada. Houbo que rachar a resistencia que puxeron os alcaldes, que non estaban polo labor de renunciar a que a fonte de recursos que significaba o monte veciñal en man común deixase de verter para os concellos. A isto había que engadirlle tamén intereses especulativos. Exemplos desta loita son os casos de Hío, O Grove, Balea, Belesar e as manifestacións da Coordinadora de Montes de Pontevedra. Todo isto favoreceu que entre os anos 1980 e 1983, cando menos no sur da provincia de Pontevedra, fosen clasificados como montes veciñais en man común a meirande parte dos montes baldíos.  voltar ó índice  

2-As comunidades veciñais de montes en man común.

a- A súa actuación no marco da Lei 13/1989.

No ano 1989, gobernando a Xunta de Galicia o goberno tripartito do PSOE-CG-PNG, o Parlamento galego aprobou a primeira Lei de Montes Veciñais en Man Común de Galicia. Esta lei foi un primeiro intento de privatizar as masas forestais e disolver a propiedade veciñal, mais este obxectivo da Administración fracasou en parte pola loita das comunidades de montes. No ano 1989 a organización das comunidades de montes era moi precaria e non había ningún contacto entre elas. Malia a esta situación difícil, e a inciativa do avogado Xerónimo Escariz (fondo coñecedor da situación xurídica dos montes galegos e persoa insubornable na defensa da propiedade veciñal), convocouse na parroquia de Atios, no concello do Porriño, ás comunidades de montes de toda Galicia. Naquela xuntanza, ademais de rexeitar unha lei feita de costas ós interesados, acórdase crear unha "Coordinadora de Montes de Galicia" con dous obxectivos concretos: a loita contra a lei de montes que se ía aprobar no Parlamento Galego por entender que non era a lei que necesitaba o monte galego, e facer chegar a opinión das comunidades de montes a tódolos grupos parlamentarios.

A pesar da feble organización e da pouca experiencia, o labor da Coordinadora de Montes de Galicia foi importante. Conseguiu que o intento de privatizar as masas forestais e disolver a propiedade comunal fora freado nalgúns dos seus aspectos, acadando ó tempo introducir na lei puntos importantes. As conquistas acadadas foron as seguintes:

1- Eliminación da "débeda histórica" coa que pretendían ser devoltos os montes veciñais.

2- Obriga de investir no monte o 15% do presuposto, aínda que a proposta das comunidades de montes chegaba ó 25%.

3- Posibilidade legal de crear mancomunidades de montes.

4- A división dos montes en lotes soamente se realizará para o uso forestal e por un tempo dunha corta da especie cultivada.

A inexperiencia organizativa provocou que, unha vez aprobada a Lei de Montes por unanimidade no Parlamento Galego e dado que o único obxectivo que tiña a era a loita contra os aspectos negativos deste texto legal, a Coordinadora esmoreceu. Nembargantes esta experiencia deu o seu froito, xa que hoxe existen en Galicia mancomunidades de montes que basean a súa organización nesta iniciativa.

O fundamento xurídico das comunidades de montes parte do recoñecemento da natureza privada deste ben colectivo, que conforma este tipo "especial" de terras que viñan disfrutando as comunidades veciñais no marco das parroquias, por mais que esta non teña aínda o desenvolvemento xurídico recoñecido polo Estatuto de Autonomía de Galicia .

Vai ser coa Lei 13/89 de Montes Veciñais en Man Común onde se consolide definitivamente a esencia xurídica destes montes (propiedade privada colectiva) e liberándoos dos vencellos que os cinguían ós concellos. O marco deste recoñecemento da súa natureza privada non é outro que a función social desta propiedade como uso dunha determinada veciñanza e en consecuencia un mellor aproveitamento dos propios recursos.

A vixente Lei é a mellor de cantas se puxeron en vigor. A pesar das deficiencias e baleiros no seu articulado, eivas na execución e falta de desenvolvemento posterior, garante plena autonomía ós veciños debidamente organizados e constituídos en comunidades para a xestión e mailo aproveitamento dos montes comunais, obrigando a unhas normas básicas de funcionamento que, malia ó risco de burocratizala por demáis, son indispensables para non caer na manipulación e o direccionismo duns poucos e asegurar a soberanía da comunidade.

b- O seu significado como ente organizativo.

O 33% da superficie forestal galega pertence ás máis de 2.700 comunidades de montes existentes, cunha extensión de máis de 600.000 hectáreas, das cales a metade está xestionada conxuntamente coa Administración Forestal. As comunidades de montes son os seus lexítimos propietarios, con independencia da súa orixe, e ostentan a titularidade dominical xuntamente co usufructo ou aproveitamento, con plena capacidade xurídica para o exercicio dos seus dereitos e cumprimento dos seus fins.

O seu carácter como ente organizativo amósase no censo de veciños copropietarios, denominados comuneiros, que conforme á normativa disposta na vixente Lei, integran en cada momento a comunidade, sin máis condicións que o da veciñanza no seu territorio. A súa organización, regulada pola devandita Lei 13/89 e o seu Regulamento 260/92, baséase nun réxime semellante ó previsto para os chamados "concellos abertos", onde a Asemblea Xeral de veciños (neste caso comuneiros), co seu presidente á cabeza (que tamén o é da Xunta Rectora) é o organo máximo da soberanía da comunidade veciñal. Este sistema garante a intervención directa dos comuneiros nas decisións que afectan ó monte veciñal e as delegacións redúcense ó mínimo, xeralmente reflectidas en labores burocráticos. Certamente a validez destas asembleas vese condicionada á consecución dun quorum mínimo, que fai que os comuneiros teñan que asistir coma parte activa e que provocan en moitos casos o retraso na toma de decisións sobre o futuro do monte. En definitiva, a organización das comunidades é o xeito de rexer os destinos dunha propiedade singular de natureza privada e colectiva, axeitando ós tempos democráticos actuais a participación dos veciños sobre uns bens patrimoniais de gran valor social, económico, ecolóxico, histórico e cultural.

Este sistema organizativo racha co individualismo imperante hoxe en día na sociedade, recuperando o sentido da cooperación e da solidariedade que tiña a comunidade tradicional, ó tempo que fomenta a participación e o debate. Ademáis non debemos esquecer que unha parte do presuposto da comunidade veciñal invístese en obras sociais, de xeito que participa tamén na mellora da parroquia. Así o funcionamento das comunidades de montes fortalece a cohesión social e axuda na mellora das condicións de vida dos veciños. Que isto se cumpra na realidade ten que ser un dos obxectivos das xuntas rectoras.

c- A súa actuación como substitutos da acción dos concellos.

Malia ás deficiencias observadas no funcionamento, achacables sobre todo á falta de experiencia, a xestión dos montes realizada polas comunidades de montes mellora con moito o labor desenvolvido polos concellos ata a Lei de 1989, que practicamente foi de abandono, especulación económica en canto a riqueza madeirable, canteiras ... e mesmo como fonte gratuíta de terreos para equipamentos municipais: vertedoiros de lixo, instalacións deportivas, educativas, etc. Por outra banda o estado de abandono en que os concellos tiñan ó monte comunal favoreceu unha chea de prácticas negativas (roubos de toxo, estragos nos matos, pastoreo incontrolado do gando, apropiacións de parcelas...) que hoxe tentan eliminar as xuntas rectoras. Deste xeito os concellos foron causa de gran parte dos graves problemas herdados polas comunidades de montes ben por omisión (apropiacións de particulares, consentimento de prácticas negativas), ben por acción (usurpacións, vendas ilícitas, deterioros medioambientais). As relacións das comunidades cos concellos frecuentemente son tensas, xa que ás veces os municipios ven nas comunidades uns competidores con proxectos enfrontados ós intereses políticos e especulativos municipais.

O labor levado a cabo pola Administración local debe servir de lección ós órganos de goberno das novas comunidades para que na súa xestión non caian nos mesmos defectos da xestión municipal. Constátase actualmente que unha parte importante dos recursos das comunidades de montes invístese en equipamentos alleos ó propio monte e que entra dentro da acción sociopolítica dos concellos: asfaltado de camiños, alumeados públicos, cemiterios, casas de cultura, etc. Diante disto cómpre unha fonda reflexión por parte das propias comunidades, xa que se os concellos son os recadadores de impostos e os que reciben das administracións públicas os recursos para o equipamento de todo o concello, non deben ser os recursos que produce o monte os substitutos do seu labor, sobre todo cando os montes, polo estado en que se atopan, precisan destes recursos para a súa rexeneración e o seu ordenamento. Deste xeito, reclamamos dos grupos parlamentarios galegos a reforma do artigo 23 da Lei 13/89 e do artigo 52 do Regulamento 260/92 para elevar ó 33% a porcentaxe mínima dos rendementos económicos xerados polo monte, a investir en mellora, protección, accesos e servicios do propio monte.

d- A concienciación das comunidades de montes.

Nos tempos que corren, en que a evolución da sociedade parece levarnos por un camiño distinto ó uso tradicional que se viña facendo dos montes comunais, é cando o labor das comunidades de montes esixe un maior esforzo na concienciación dos veciños sobre a participación na xestión dos mesmos, máis alá do aproveitamento económico que cada un obteña do monte. O carácter colectivo e privado destes bens non os coloca por debaixo doutros tipos de bens, nin as decisións sobre o seu uso deben ser tomadas por outros que non sexan os seus lexítimos propietarios. Por iso é importante favorecer a participación dos veciños nas comunidades por medio das asembleas, así como espallar o coñecemento do monte, o interese polo mesmo e a súa importancia socioeconómica, histórica, ecolóxica... entre a totalidade dos veciños e veciñas da parroquia, fomentando estes aspectos principalmente entre a xente máis nova, que de sempre tiveron menos relación co monte veciñal e que é a garantía de recambio no futuro, a base para asegurar a pervivencia e o dinamismo das comunidades. Deste xeito estaremos, ademais, axudando no asentamento dos pilares da práctica democrática e traballando na cohesión social da parroquia, xa que un labor engadido que as comunidades desenvolvemos é a de aprender e ensinar a decidir en democracia e liberdade con respecto ós demáis, pouco a pouco, pero firmes e decididos, dando a cara ante os nosos propios veciños.

A nosa relación cos concellos debe ser, ademáis, de dobre sentido. Por unha banda colaborando con eles no ordenamento e uso social do monte (esixíndolle tamén se é preciso os investimentos necesarios) e pola outra facéndolles ver que as parcelas veciñais xa non son de xestión da Administración local, senón de titularidade da parroquia.

Así pois debemos ser conscientes que temos nas mans a xestión duns bens moi importantes: porque os nosos devanceiros pelexaron por eles para que nós os aproveitemos e porque é imprescindible que os protexamos da especulación para poder asegurar ós veciños da comunidade e ós seus descendentes unha calidade de vida digna.   voltar ó índice  

A Lei de 1980 devolve a titularidade dos montes veciñais en man común ós veciños, reparando así unha inxustiza histórica cometida coa poboación de Galicia. En virtude do impulso centralista e uniformador iniciado no seculo XIX foi ignorada unha realidade sociolóxica milenaria en Galicia, a parroquia, ó atribuír ós municipios a propiedade dos montes disfrutados en forma comunitaria, cando tradicionalmente estivera ligada a unidades sociais menores como a parroquia, a aldea ou o lugar.

O movemento reivindicatorio dos montes por parte da sociedade rural galega culminou coa Lei de 1980, pola que se devolve ós grupos sociais desposuídos a titularidade dos seus montes; medida que, ademáis da xa mencionada reparación histórica, vai recoñecer en favor das comunidades veciñais a plena capacidade para administrar e dispoñer dos seus montes. Por outra parte favorece o espírito de reforma e preservación dos mesmos, dada a importante función social que cumpre o monte en man común, polo cal reserva á Administración un papel asistencial e tutelar.

En efecto, a Lei de 1980 impón á Administración unha serie de funcións e traballos en relación co monte veciñal e o mesmo mandato lle impón a Lei 13/89. Pero este labor da Administración, polas deficiencias observadas, supón un serio tranco ó traballo das comunidades de montes:

a- Os deslindes.

A Lei de 1980 establece no seu artigo 14 que a Administración asumirá o cometido do deslinde e amolloamento (derrega) dos montes veciñais; o mesmo cometido lle impón a Lei 13/89 no seu artigo 25. Malia a que a clasificación da maior parte dos montes data de hai máis de 15 anos, a Administración competente (Xunta de Galicia) non realizou este labor se non foi por mandato xudicial. Os requerimentos das comunidades de montes son ignorados pola Consellería de Agricultura ou respostados negativamente alegando falta de medios.

No tocante ós deslindes externos (entre comunidades) falta, na maioria dos casos, a documentación necesaria e veraz coa que dar solución ás disputas, constituíndose nun dos problemas máis graves e conflictivos que está a enfrontar a comunidades de montes lindantes. Na maioría dos casos han de ser os tribunais de xustiza os que dictaminen sobre estas cuestións.

Dada o imperativo legal que a obriga a realizar este labor asistencial, a Administración, a través dun procedemento de mediación e arbitraxe, debería fixar provisionalmente os lindes dos montes veciñais; unha resolución que tería validez unha vez que as asembleas das comunidades respectivas o refrendasen, salvo que os tribunais, a requerimento dalgunha das partes en litixio, resolvese doutro xeito. Tal procedemento, fundamentado na audiencia ás comunidades afectadas e en actuacións sobre o terreno para comprobar e identificar o que consta nos documentos aportados por uns e por outros, entendemos que pode ser válido para determinar o contorno dos montes colindantes entre sí, xa que é esta unha das cuestións máis conflictivas que se presentan na práctica. Ante a escasez ou carencia de documentos acreditativos sobre a delimitación do monte veciñal en man común, parece o máis lóxico basearse no deslindes das parroquias, para deslindar o monte entre comunidades contiguas.

Esta solución parécenos a máis axeitada, e posiblemente sexa a máis viable para levar a cabo por parte da Administración, pois non é gravosa para ela en medios humanos e económicos. Sen embargo a súa inhibición na súa obriga legal está suscitando disputas permanentes entre comunidades de montes e obrigando a estas a efectuar importantes gastos para acudir á vía xudicial, ademáis de xerar unha paralise en iniciativas e proxectos para a mellora no aproveitamento do monte coa correspondente perda de beneficios por parte das comunidades.

Sobre os deslindes internos (entre comunidades e particulares) tampouco se coñece comunidade algunha que teña resolto integramente o problema do deslinde entre o monte privado e o comunal. Este inconveniente está a propiciar continuos enfrontamentos entre veciños e as xuntas rectoras das comunidades de montes, imposibilitando a realización de proxectos agrarios, urbanísticos ou sociais e provocando un gran deterioro da convivencia e malestar social nas parroquias. Fronte a estes problemas, a Administración incumpre a lei e adopta unha postura de desidia total.

É obriga da Administración iniciar os expedientes de deslinde e avanzar na solución destes problemas que están a perturbar a paz social na colectividade veciñal. Medios non lle faltan para tal cometido. A Administración Forestal debe facer pública en cada provincia unha relación cos montes veciñais en man común que falten por deslindar e a Administración debe facer os correspondentes deslindes.

b- Os apoios técnicos.

A Lei de 1980 ( Art.14.6) confire a Administración o cometido de "...confeccionar en el plazo de cuatro años un Plan General de Aprovechamiento de Montes Vecinales en Mano Común, con dotaciones técnica, financiera y presupuestaria necesaria , fijación de etapas de ejecución y sistemas de actuación para llevarlo a cabo con la conformidad de las correspondientes comunidades". Este mandato lexislativo implica un estudio das aptitudes específicas de cada monte e unhas previsións para a súa posta en producción.

En efecto, un axeitado aproveitamento do monte, que en Galicia pode representar unha das maiores fontes de riqueza, require un estudio, previo e exhaustivo, das suas características morfolóxicas, xeolóxicas, climáticas e medioambientais. Só despois de coñecer esta realidade poderase acometer con eficacia e perspectivas de futuro o desenvolvemento dun necesario plan de aproveitamento dos montes veciñais en man común, que na nosa opinión debe contemplar aspectos tales como a reforestación, infraestructuras, mellora da masa forestal, planos de acción contra o lume e outros. Pero os catro anos pasaron (e moitos máis tamén), pero a Administración segue sen aportar os medios técnicos e humanos para estas tarefas certamente complexas.

A vixente Lei de montes 13/89 no seu artigo 25 define como unha función da Xunta de Galicia a de asesorar tecnicamente ás comunidades de montes nas redaccións de planos, proxectos técnicos de transformación de montes e mellora dos aproveitamentos agrícola, pecuario e forestal.

c- As apropiacións por particulares.

Son moitos os casos de apropiacións por parte de persoas que consideran o monte comunal como algo do que cada quen se pode apropiar cando lle pete ("o que é do común non é de ningún"), dando lugar a continuos enfrontamentos entre veciños que ás veces acaban nos xulgados. Este tipo de conductas está a ser favorecida, en gran medida, pola neglixencia que está a demostrar a propia Administración, sempre reacia a intervir nestas situacións. Unha actuación seria por parte dos organismos oficiais serviría como medida disuasoria a este tipo de conflictos cada vez máis frecuente.

Asemade a Administración incumpre a normativa vixente, xa que cando se aprecian indicios de intromisión nun monte veciñal en man común esta pode declarar o estado de deslinde de oficio ou a instancia de parte, e tamén pode facultar ós servicios provinciais para sinalar zonas colindantes donde os aproveitamentos deben quedar limitados mentras non se solucione o conflicto.

d- A consideración do monte nunca como prevalente.

Débese avogar, en especial desde os organismos competentes, pola consideración do monte como unha realidade diferenciada e a preservalo en igualdade de condicións que outros elementos do patrimonio. Esta medida implica o abandono da tan xeralizada idea de subsidiariedade que ata o de agora a Admnistración ten do monte veciñal como unha superficie de fácil acceso na busca de solo barato e expropiable para calquera tipo de actuacións, en moitos casos non debidamente xustificados.

e- Os problemas de inscrición no Rexistro da Propiedade.

Os problemas no rexistro da propiedade son numerosos. Moitas comunidades costeiras vense imposibilitadas de inscribir os seus montes porque nas resolucións clasificatorias establecen o mar coma un dos lindes, o que é un erro provocado pola confusión do Xurado Provincial sobre os lindes do monte cos da parroquia. Outras veces a inscrición non se pode realizar porque os lindes son erróneos ou non se corresponden coa realidade. Errores administrativos dos Xurados de Montes, chapuceiros nas súa resolucións e moi limitados na documentación que manexaron. Deste xeito a Xunta de Galicia crea o problema, pero non o resolve, malia a que o artigo 13 da Lei 13/89 establece que "A resolución firme dun terreo como monte veciñal en man común deberá de conter os requisitos necesarios para a súa inmatriculación no Rexistro da Propiedade...". Pero os requerimentos das comunidades de montes á Administración para que solvente o problema teñen respostas como: "A resolución do Xurado é firme; vaian vostedes á xurisdicción ordinaria e plantexen un litixio de propiedades" ou "houbo un tempo de exposición pública para que a comunidade presentara alegacións", respostas axustadas a dereito se non fora que antes xa a propia Xunta de Galicia incumprira a Lei. Ademais todos sabemos que no tempo en que foi clasificada a maior parte dos montes como veciñais en man común (1980 a 1983) as comunidades estaban sen constituír e os veciños desinformados. Asemade, a Consellería de Agricultura incumpre o artigo 25 da vixente Lei. Dá a impresión que quere empuxar ás comunidades de montes a enterrar o seus presupostos en xuízos antes que investilos no monte.

f-As expropiacións forzosas.

Ademáis da declaración de prevalencia, o artigo 6 do Regulamento de Montes (decreto 260/92) esixe que para que un monte poida ser expropiado teñen que ser escoitadas as comunidades de montes afectadas; isto a Administración nunca o cumpre. O desprezo da Administración polos dereitos dos veciños chega a tales extremos que mesmo nos pagamentos das expropiacións non se cuantifica o valor ecolóxico do monte. Tampouco se cuantifica o valor potencial do arboredo en idade non madeirable; outro tanto podemos dicir da súa desidia polos estragos feitos nas pistas forestais de acceso ó monte. Estas prácticas demostran o desinterese máis absoluto dunha Consellería que se nomea "de Montes" por un tipo de superficie que ocupa máis de 600.000 hectáreas de monte en Galicia.

g- Os montes en estado de abandono.

A Lei de Montes Veciñais actualmente vixente posibilita que a Administración se faga cargo dos montes comunais que estean en estado de abandono. Entendemos como correcta esta normativa, xa que os montes deben manterse en bo estado, entendendo dentro desta afirmación os diversos usos do monte. Pero visto o abandono en que a Administración ten ós montes veciñais, estamos convencidos que mentres non mude a súa actitude con eles, non será capaz de levar adiante uns axeitados planos de actuación. E mesmo desconfiamos dos obxectivos da Consellería de Agricultura nos casos de xestión cautelar dos montes, se temos en conta que a metade dos montes veciñais en man común están coxestionados pola Administración a través dos consorcios e dos convenios, e na súa meirande parte estes montes están en peor estado que os que son xestionados soamente polas comunidades de montes.

Dáse tamén o caso de que moitos montes veciñais declarados como tales non dispoñen sequera de xuntas provisionais e a Administración inhíbese á hora de dotalos destes órganos de goberno. Noutras ocasións montes veciñais en man común carecen de comunidade veciñal por desaparición dos seus habitantes e a Administración tenos totalmente abandonados.

h- As relacións da Administración coas xuntas rectoras.

O monte veciñal en man común está rexido polos orgános de goberno da comunidade, que son a Asamblea Xeral e a Xunta Rectora. Os xestores do monte veciñal non son profesionais do sector, nin a xestión do monte é o seu medio de vida, en consonancia coa definición de monte como un ben común. E mentres esta é a situación real das comunidades de montes, a Administración é unha máquina burocrática que cumpre os seus horarios mecanicamente. Non entende as limitacións a que están sometidas as comunidades de montes, e se as entende non fai nada para palialas. Con moita frecuencia os membros das xuntas rectoras pásanse moitas horas de despachos e mostradores para asesorarse e recibir información, coa agravante de que han de facelo case sempre en horarios de oficina, normalmente nas capitais das provincias ou en Santiago.

Por lei, as xuntas rectoras das comunidades de montes precisan asesoramento eficaz e na propia comarca. Este asesoramento pode ser facilitado pola Administración, pois nas súas plantillas conta coa figura do axente forestal, que normalmente vive na zona. Sen embargo, o seu labor está moi limitado polas directrices da propia Administración, polo que na práctica a súa actuación redúcese a marcar e sinalar a madeira nos montes conveniados ou consorciados. E aínda máis: o axente forestal non debe ser o único intermediario e asesor da Consellería de Agricultura, senón que toda a infraestructura administrativa (e mesmo a maquinaria) debe achegarse ás comunidades de montes e adaptarse ás súas nacesidades.

i- O Plan Forestal Galego.

O Plan Forestal de Galicia, aprobado no ano 1993, é hoxe (catro anos despois) máis unha declaración de intencións que unha realidade. Na redacción e no desenvolvemento do Plan Forestal vólvese a amosar de novo o abondono no que a Administración ten os montes veciñais en man común.

O Plan Forestal de Galicia teoricamente está concebido como un instrumento capaz de promover e regular os intereses dos propietarios dos montes, das empresas de transformación e da sociedade civil; esquécense das comunidades de montes en man común, xa que a estas, pola súa condición, non as considera propietarias de montes. De feito, na Mesa Forestal están tódolos sectores relacionados co monte menos as comunidades de montes.

A Administración Galega artella o Plan como a relación da política forestal co desenvolvemento do mundo rural. Como núcleo deste artellamento sitúa á comarca (xa puidemos ver a irracionalidade con que se aprobou a comarcalización de Galicia) e non á parroquia, como parece ser o máis lóxico. Presenta unha política forestal aceptable desde unha visión integradora do territorio:

a) Autónoma: fundamentada en obxectivos propios pero contemplando os intereses xerais do pais e interrelacionada con outras políticas.

b) Global: para o sector forestal no seu conxunto.

c) Integrada: contempla tódalas funcións do monte.

d) Solidaria: implica a tódolos intereses do sector.

e) Estable: sostida no tempo.

Presupostado para rematar en 1997 o seu primeiro quinquenio, o Plan Forestal de Galicia ten demostrado a súa incapacidade para levar adiante unha política forestal coas características anteditas. Desde a perspectiva dos montes veciñais en man común as súas accións foron literalmente inexistentes: establece a creación de montes que satisfagan as demandas sociais de mellora da calidade medioambiental, de lecer e recreo, mesmo inclúe o artellamento dunha rede de espacios naturais e da creación de montes urbanos e periurbános, con gran demanda pola poboación. Pero o quinquenio do Plan rematou e non houbo ningunha axuda económica para estes montes.

Asemade o Plan Forestal de Galicia promove a realización nos montes de aproveitamentos enerxéticos, pero en todo este tempo non se realizou ningún, e mesmo criticou duramente a alternativa do Concello de Allariz na súa posta en práctica dunha central de coxeneración. En remate, aínda que avoga por potenciar a plantación de especies forestais autóctonas, na práctica está potenciando un monte con capacidade de incrementar soamente a producción de madeira baseada fundamentalmente no piñeiro e no eucalipto.

Polo que respecta á súa actuación coas comunidades de montes veciñais en man común, os feitos demostran que a intención do Plan Forestal de Galicia é eliminalas ou deixalas no abandono. Só dende esta perspectiva se entende que intente impulsar a concentración dos montes e de lograr unidades productivas e rendables, cando o monte veciñal en man común xa ten de por sí estas dúas características.

Cando a Xunta de Galicia establece no papel as súas relacións coas comunidades de montes, todo fica nunha idílica declaración de intencións que non cumpre nin ten a máis mínima intención de cumprir. Mentres fala de crear as condicións necesarias para que as comunidades de montes teñan unha xestión adecuada ás súas características socioeconómicas, de adaptar as prestacións da Administración ás características dos diferentes ámbitos mediante un plano de comarcalización, de dinamizar un proxecto de comunicación para o espallamento de técnicas silvícolas, de promocionar o monte, da viabilidade da formación asociativa, a desidia, o desinterese e mesmo o desprezo máis absoluto cara ó monte veciñal e a súa importancia e cara ás comunidades de montes e os seus problemas presiden a gran maioría das súas actuacións administrativas.   voltar ó índice  

4- O camiño da privatización.

O monte veciñal é unha realidade económica e social que se mantén ó longo do tempo superando unha chea de avatares históricos derivados dos ataques da Administración e da lexislación contemporánea, claramente partidarias de marxinar "este outro modo de posuír" tan importante na vida campesina galega.

Baseado na titularidade en réxime de comunidade xermánica, o monte veciñal galego segue en man común, que é unha forma de réxime privado no que a titularidade e aproveitamento do mesmo están ligados, dende sempre, á pertenza a un grupo veciñal; estamos pois, ante unha forma de propiedade non pública senon plural, e ademais inalienable, indivisible, imprescriptible e inembargable.

Institución consuetudinaria, que segundo algúns historiadores do dereito, remontase á noite dos tempos, os montes veciñais en man común (bens comunais atípicos, en opinión dalgún estudioso do tema) lograron sobrevivir ós embates do fenómeno desamortizador do século XIX e a un atrevido plano de municipalización alentada dende unha cobizosa Administración que chegou a pór en perigo de desaparición esta forma de propiedade colectiva que foi sempre eficaz soporte do sistema agrario tradicional en Galicia.

a- A xustificación da Administración.

A Lei de Montes Veciñais en Man Común de 1989 foi outro intento máis de privatizar os montes e desmantelar a propiedade colectiva. Como este intento quedou medio frustrado pola presión das comunidades de montes, queren tentalo de novo. Para este novo intento, a Administración semella querer facelo de xeito consensuado e pretende, supostamente, contar coa opinión das comunidades de montes.

A filosofía da pretendida nova lei de montes que está a estudiar está baseada na liberalización do sector forestal, reducindo a intervención da Administración a súa mínima expresión. Pretende facer unha lexislación onde se reforce o concepto de propiedade forestal, de propiedade do monte, en detrimento da función do monte como conservación do medio ambiente o como lugar de uso social. Ou o que é o mesmo, queren dar prioridade exclusiva á obtención de beneficios económicos, e dentro destes, a beneficios económicos inmediatos. É dicir, o obxetivo final é abrir camiño á plantación masiva de eucaliptos nos nosos montes. E para convencernos utilizan argumentos do capitalismo: que hai que manter criterios empresariais para facer rendable ó monte, que calquera aproveitamento require unha xestión profesionalizada e mantida a longo prazo, que hai que introducir pragmatismo na xestión cotiá do monte veciñal, que as leis do mercado van mellorar o medio ambiente, que non hai que ser tan ríxidos nin tan puristas... En definitiva e con outras palabras, hai que sacarlle o monte ós veciños.

Por outra parte pretenden introducir, unha vez destruida a propiedade colectiva, o dereito forestal dentro do dereito agrario, co fin de darlle máis prioridade a actividade agraria (no caso dos montes veciñais en man común, á actividade forestal e selvícola). Este obxetivo non é outro que primar a producción e esquecer ou minusvalorar o aspecto máis relevante do dereito forestal que é a atención de certos intereses públicos que teñen os terreos forestais. Esta visión puramente economicista tenta no fondo a eliminación da prevalencia dos obxectivos públicos. A Administración galega quere deixar de considerar o monte veciñal en man común como un ben social tutelado por ela para que se convirta nun ben esencialmente privado.

Nesta mesma liña argumentativa tentan tamén reforzar o dereito individual de voo sobre as plantas, que segundo a Lei de Montes actualmente vixente non pode ser de máis duración que un turno de corta. Agora pretendese que esta duración sexa de veinticinco anos co fin de potenciar a plantación de especies de crecemento rápido, que no noso país non é outro que o eucalipto. Alegan que vai en interese económico das comunidades de montes, cando só están defendendo os intereses económicos dos particulares ó impoñer este novo dereito de voo.

A Administración galega tamén xustifica a necesidade dunha nova lei de montes na falta de consolidación da institución veciñal e na importancia de dotar ó órgano de xestión do monte -a Xunta Rectora- de personalidade xurídica (hoxe xa ten capacidade xurídica) e de profesionalizar esta xestión. Tamén quere xustificar esta nova lei de montes polos supostos incumprimentos das comunidades de montes, centrados en tres argumentos:

1) Que as comunidades de montes non investimos o 15% de presuposto no monte.

2) Que as comunidades de montes non presentamos cada ano o censo de veciños comuneiros nos rexistros provinciais de montes veciñais en man común.

3) Que moitos montes clasificados como veciñais en man común aínda non dispoñen de xuntas provisionais.

Son tres argumentos impresentables e cos que se quere xustificar o inxustificable. Os dous primeiros non son certos para tódalas comunidades de montes; pero aínda supoñendo que fosen certas, a Administración tería unha solución doada: que faga cumprir a lei a estas comunidades de montes, xa que estas obligacións están definidas no artigo 23 da Lei de Montes 13/89 e no artigo 52 do seu Regulamento 260/92. Na terceira argumentación ben podería a Administración axudar e asesorar para que se formen as xuntas provisionais que como único obxectivo teñen a elaboración dos estatutos polos que ha rexerse a xestión dos seus montes.

En definitiva, a Administración galega pretende a privatización dos montes veciñais en man común, eliminando da suposta nova lei as catro características básicas que fixeron posible a persistencia do monte veciñal en man común ata os nosos días: que estas propiedades son indivisibles, inalienables, imprescriptibles e inembargables.

b- Poder vender, dividir e embargar.

Establecer que os montes veciñais en man común son bens indivisibles, inalienables, imprescriptibles e inembargables, como recoñece a vixente Lei 13/89; ou pretender que estes mesmos montes se poidan vender, dividir e embargar, coma seguramente postularía unha lei privatizadora desta propiedade colectiva, é unha cuestión que nos leva a indagar na natureza xurídica dos montes veciñais. Esta cuestión foi obxecto de permanente discusión entre especialistas agrupados en torno e dúas teses contrapostas: a que mantén que a propiedade dos montes veciñais é unha comunidade de tipo romano e a que defende a estes montes como propiedades en man común constituídas en comunidade xermánica .

Non é esta unha cuestión sen importancia, pois a súa definición vai determinar gravemente o réxime de propiedade, os aproveitamentos e a propia supervivencia dos montes. Na comunidade romana a titularidade dos montes é individual e aparece ligada ás terras de labor, sendo exercida por cotas de maneira proporcional á extensión das terras cultivadas de cada un . Na comunidade xermánica a titularidade é colectiva e vai ligada á veciñanza, exercendose de maneira indiferenciada por tódolos coparticipes, os cales nunca gozan de dereitos individuais sobre os montes, senon que o grupo social, a comunidade, é o único depositario dos mesmos.

A tese dominante é a xermanista e así ten sido recoñecida nas leis de montes veciñais en man común e tamén na que está agora vixente ( 13/1989, do 10 de Outubro). Non faltan casos, sen embargo, nos que a xurisprudencia recoñeceu a existencia de comunidades de tipo romano nos montes galegos, nos que se chegou a considerar procedente a división, venda e herdanza dos mesmos, coa conseguinte posibilidade de que fosen adquiridos por persoas alleas á comunidade.

Apoiandose nestes precedentes está na actualidade atopando eco nalgúns sectores da sociedade unha liña de traballo que se declara contraria á teoría xermanista, cuestionando a propiedade colectiva dos montes veciñais e sobre todo o carácter indiviso dos mesmos e a titularidade baseada na posesión inmemorial, e polo tanto indocumentada, única orixe historica que se recoñece para os montes veciñais.

Pero o intento de suprimir a propiedade colectiva, considerada "imperfecta" polo liberalismo económico, xa ten moitos anos de historia, que comenza en 1855 coa desamortización de Madoz. Os montes abertos galegos de propiedade plural pero privada pasaron a ser considerados montes públicos e a súa titularidade, co paso do tempo, vaille ser atribuida ós novos concellos desposuíndo da mesma ós grupos de veciños que tradicionalmente as viñan detentando. Pero o golpe de gracia ós montes veciñais en man común darase polo decreto do 17 de Outubro de 1925; con el comeza un proceso artificial de municipalización dos montes, falseando a evolución histórico-cultural que este tipo de bens tivera en Galicia. Esta substitución do grupo veciñal polo concello viña sendo potenciada xuridicamente pola introducción da teoría romanista, que nega personalidade xurídica a estas asociacións sociais e as considera incapaces de ser titulares de dereitos e obligacións, sendo suplantadas polo municipio, ó que se lle atribúen os seus bens.

Pero en Galicia, onde a implantación dos concellos resultou totalmente artificiosa, produciuse unha inadecuación entre as estructuras administrativas e as sociais que vai posibilitar a permanencia da titularidade dos montes en mans das comunidades. Así o novo entramado administrativo ignorou por completo ás comunidades titulares dos montes e a Administración lexislou constantes intervencións que favoreceron a progresiva privatización do monte veciñal: catalogacións, rendas, desposesións, divisións, formación de planos de aproveitamento...

Este proceso de intervención culminará trala Guerra Civil coa creación do Patrimonio Forestal do Estado en 1941 e a aprobación da Lei Hipotecaria de 1946, o que significa a usurpación total do monte veciñal ós seus lexítimos propietarios e a súa atribución ós concellos, que reciben os montes, inclúenos nos seus inventarios de bens simplemente coa certificación do secretario municipal e acaban inscribíndoos nos rexistros de propiedade.

As comunidades veciñais desposuídas víronse na obriga de iniciar un camiño moi dificultoso nos xulgados para ver recoñecida a titularidade legal dos seus montes. Os continuos preitos deron ocasión ós tribunais de xustiza de crear xurisprudencia sobre a natureza xurídica desta clase de montes, fundamentada na existencia de comunidades de tipo xermánico. Esta xurisprudencia así construída foi unha chamada de atención ó poder político e acabou inspirando a lexislación que garantiza a devolución da titularidade dos montes en man común ás comunidades veciñais. Un proceso que a xeito de reparación histórica debida ó oportunismo político, iniciase coa lei de montes de 8 de Xuño de 1957 e ten continuidade en leis e regulamentos posteriores ate culminar na actualmente en vixencia de 1989.

Hoxe novos ventos privatizadores parecen agacharse tralo poder político e queren ameazar de novo "este outro modo de posuír" que se perde na noite dos tempos. Unha vez máis as comunidades de montes veciñais en man común debemos opoñernos a tales pretensións, pois aínda que hoxe o monte xa non é o soporte do sistema agrario coma no pasado, si que continua sendo un ben común que está a proporcionar ós veciños gran cantidade de recursos económicos, sociais, ecolóxicos, deportivos, de lecer... que axudan a mellorar a calidade de vida de toda a poboación.

3- A desnaturalización dos órganos de goberno.

A pretensión de privatizar os montes veciñais en man común non sería efectiva se tan só se quedase na argumentación doutrinal e filosófica. Pero tamén precisa da modificación, tal vez da eliminación, do concepto de comunidade veciñal e os seus orgános de goberno: a asemblea xeral e a xunta rectora.

A nova lei de montes veciñais en man común pretende dotar á xunta rectora da comunidade de personalidade xurídica como medida para acadar unha maior funcionalidade. Con esta competencia, a xunta rectora non tería dificultade algunha de cara a cumprir a finalidade económica que se pretende, funcionando como a dirección dunha empresa, que é o que en exclusiva promoven certos sectores e mesmo a Administración para as comunidades de montes, esquecendo ou desprezando outros cometidos non menos importantes para o común dos veciños, os cales tamén verían moi reducida e mesmo imposibilitada a súa participación nas tarefas de goberno e xestión dos recursos do monte. Dotar de personalidade xurídica á Xunta Rectora das comunidades de montes significaría, en definitiva, ceder os dereitos de posesión dos veciños comuneiros sobre os seus bens ou, o que é o mesmo, renunciar en favor duns poucos a plena capacidade que a comunidade veciñal debe ter para administrar e disfrutar dos seus montes, co correspondente perigo de que unha propiedade colectiva sirva a intereses exclusivamente particulares.

Modificar a actual concepción da comunidade veciñal esixiría posiblemente acabar co sistema de decisión asemblearia e democrática, ó parecer pouco operativo nos tempos actuais; as decisións serían tomadas a traves de orgános tales como fundacións, asociacións, cooperativas ou sociedades mercantís. En remate, substituiríase o principio democrático do sufraxio (un comuneiro, un voto) por outro máis acorde co mundo mercantil e empresarial no que o poder vén outorgado pola cantidade de accións que se posúen. Por outra parte con estes cambios cara a privatización, os montes veciñais en man común serían presa doada para aqueles grupos de presión e especulativos que contan con intereses nos recursos do monte.

4- A redefinición da condición de comuneiro.

Particular importancia ten para os defensores desta nova orientación do monte veciñal a redefinición do concepto de veciño comuneiro, dando entrada nel a aquelas persoas relacionadas co monte a fin de contribuir eficazmente a súa revitalización, inda que non residan na comunidade: o enfoque económico prevalece e invalida tódolos demais. A actual condición de comuneiro, determinada pola obriga de residir "con lume" no lugar choca con esta pretendida orientación. Sería necesario, xa que logo, modificar os requisitos que garanten a condición de copartícipes na comunidade dándolles unha orientación máis profesional, en opinión destes sectores. Unha nova lei sobre os montes veciñais en man común fixaría as novas condicións para ser comuneiro, ademais das actividades profesionais para ter acceso á mesma, e mesmo a antigüidade necesaria para adquirir tal status.

Como se pode apreciar, son estes uns conceptos contrarios á institución dos montes veciñais en man común como unha comunidade de orixe xermánica, composta polos veciños comuneiros que a integran en cada momento, condición que se adquire coa soa veciñanza e non polo maior o menor uso ou disfrute que se fai do monte. Os riscos definitorios do concepto de veciño comuneiro deben vir dados pola residencia na comunidade e a cotitularidade do monte debe ser exercida de modo indiferenciado por tódolos compoñentes do grupo social que conforman a veciñanza en rexime de comunidade xermánica.   voltar ó índice  

5- As alternativas.

a- O monte non soamente como productivo.

Ó comparar o uso das terras galegas, chama a atención a escasa superficie dedicada a terras agrícolas en oposición á considerablemente maior dedicada ó monte. Esta diferencia faise máis acusada no interior que na costa, así como canto máis retrocedemos no tempo. Isto é, a proporción de terras de labor é maior nas zonas costeiras que nas interiores, onde as dedicadas a monte son claramente superiores. Esta división en terras de labor e monte ou terras incultas pode facer pensar que estas últimas son inútiles e sen aproveitamento algún; máis non é así, e en Galicia aínda menos.

A explotación do monte foi continua e sistemática, constituíndo a base fundamental da coherencia e integración do mundo agrario galego. O monte proporcionaba a leña para a queima nas casas e usos agrícolas: viñas, apeiros de labranza, etc. ; o toxo ou a broza para alimentación do gando, estrume para as cortes e producción de esterco; pastos para o gando, suplindo a falta de campos ou pradeiras propias; mesmo un aproveitamento agrícola temporal como o cultivo de trigo, centeo, etc. a través de rozas e estivadas. Deste xeito existía un equilibrio entre a explotación agraria familiar e o uso tradicional do monte.

Pero este equilibrio, xa cada vez máis ameazado pola falta de recoñecemento xurídico da propiedade veciñal, acaba por romperse a partir das repoboacións sistemáticas impulsadas polo Patrimonio Forestal do Estado, as deputacións provinciais e os concellos no período franquista, especialmente a partir de 1952. Estas campañas de repoboación apóianse, como xa se apuntou, na Lei Hipotecaria de 1946, que permite ós concellos inscribir os montes veciñais no inventario de bens municipais e no rexistro da propiedade únicamente coa certificación do secretario do concello. Os veciños foron expropiados sen pagamento algún e expulsados dos seus montes. A inmensidade das repoboacións transformaron radicalmente o monte e mudaron definitivamente a paisaxe agraria galega.

As repoboacións, realizadas sobre todo con piñeiros e eucaliptos, acabaron por afastar ó monte do sistema agrario. Perdido xa este equilibrio, as explotacións agrarias, sen o apoio do monte, caen nas mans do sistema capitalista. A separación tallante entre o monte e a explotación agraria provoca que o labrego galego viva de costas ó monte, unha terra que xa non ten utilidade na reproducción do sistema agrícola.

No tocante ó argumento, tantas veces repetido, do "aproveitamento deficiente do monte polas comunidades veciñais", hipótese utilizada ata a saciedade por grupos con intereses especulativos no sector, reafirmamos a nosa convicción de que o monte veciñal non é unicamente unha fonte de recursos económicos para explotar e rendibilizar ó máximo. Desde as comunidades defendemos outras funcións igualmente importantes: social, cultural, medioambiental, recreativa, etc. En canto ós beneficios económicos que reporte a xestión do monte veciñal (tamén estamos a favor da obtención de recursos económicos), consideramos necesaria a súa reversión maioritaria ó propio monte para atender ós múltiples e moi variados aspectos do seu ordenamento, como son:

1- Repoboación equilibrada e planificada, combinando especies de crecemento rápido con nobres, autóctonas e cinexéticas.

2- Facilitar a rexeneración natural do monte alí onde sexa posible, como medida de prevención para evitar a degradación do medio e a erosión dos solos.

3- Traballos culturais de limpeza e ordenamento de espacios; labores de prevención de incendios forestais.

4- Apertura, acondicionamento e conservación de accesos, pistas e carreiros.

5- Construcción de fontes, pozos e presas, canalización de augas, instalación de depósitos e mellora xeral da rede hidrolóxica -tanto subterránea como de superficie- para o aproveitamento e a conservación dun recurso escaso e básico como é a auga doce. Os traballos que se realicen no monte (plantacións, construccións...) deberán contar con estudios previos para analizar en qué medida poden afectar ó ciclo da auga.

6- Acondicionamento de áreas de lecer e eliminación de vertedoiros incontrolados de lixo.

7- Defensa, ordenamento e conservación do patrimonio arqueolóxico e cultural (cruceiros, cruces, petos de ánimas, mámoas, petroglifos, etc).

Desde as comunidades defendemos a prevalencia dun réxime xurídico especial para os montes veciñais en man común que garanta a titularidade e o aproveitamento dos mesmos ós grupos sociais, así como o seu carácter de bens inalienables, indivisibles, imprescriptibles e inembargables. Na mesma liña de actuación, reinvindicamos a plena autonomía das comunidades para a xestión e o disfrute dos recursos dos seus montes, reservando para a Administración as funcións de clasificación, deslinde, amolloamento, apoio técnico, tutela, supervisión e defensa da conservación e integridade do monte veciñal. Tamén rexeitamos a práctica e o fomento de medidas especulativas para o monte, polo que non vemos necesario a elaboración dun novo marco legal para acadar unha maior productividade do mesmo: abonda con desenvolver e facer cumplir a lei en vigor.

As comunidades veciñais consideramos o noso monte como soporte de recursos naturais que van proporcionar á colectividade beneficios de tipo económico (producción e postos de traballo), social (ambientais, paisaxísticos, aproveitamentos variados), de protección do medio (consolidación de terreos, defensa da erosión, protección de ecosistemas, conservación do patrimonio, drenaxes), de lecer e descanso, etc. Como unha importante fonte de recursos, hoxe moi fráxil polos ataques que desde hai séculos vén sufrindo, a propiedade veciñal debe ser conservada e aínda potenciada mediante campañas preventivas de sensibilización social encaminadas a fomentar o respecto e coidado do monte, ó tempo que se desenvolven outras actuacións en defensa, reproducción e mesmo ampliación dos seus variados recursos.

O aproveitamento dos montes veciñais en man común debe realizarse de acordo coa normativa vixente e seguindo criterios de racionalidade que poidan garantir a súa viabilidade económica en harmonía con intereses de tipo social, cultural, medioambiental ou recreativo, rexeitando as prácticas especulativas que poidan poñer en perigo a conservación e integridade do monte.

O monte, antes tan coidado, aproveitado e humanizado, vese hoxe como un espacio alleo e descoidado. Anque a lexislación vai dando pasos para fomentar un novo encontro entre o monte e os veciños, ás veces agora non sabemos que facer con él, tendo en conta ademais que xa resulta imposible instaurar aquela relación tradicional fundamentada na agricultura. Pero temos unha gran oportunidade de abrir novas perspectivas no uso do monte veciñal:

1.- Repoboacións forestais limitadas no espacio e no tempo, escollendo as parcelas segundo as condicións morfolóxicas e edafolóxicas, limitando os piñeiros e eucaliptos en favor das frondosas autoctónas.

2.- Revaloración dos productos agrícolas do monte:

a) O toxo como sustancia alimenticia dos animais coa axuda de novas técnicas e con novos usos agrícolas .

b) A utilización do estrume como estrado do gando e base de producción de abonos orgánicos, adaptando esta producción os novos tempos e técnicas.

3.- Reactivación do pastoreo do gando no monte. Estudio de sistemas de compatibilización do pastoreo como axuda para manter o monte limpo de brozas.

4.- Aproveitamento económico doutras produccións vexetais do monte: cogumelos, froitos, plantas medicinais, etc. Estudio doutros usos menos rendibles economicamente, pero de grande aproveitamento social.

5.- Zonas destinadas a reservas naturais de especies animais e vexetais.

6.- Uso turístico e cultural do monte compatible coa conservación do medio ambiente (conservación do patrimonio cultural e arqueolóxico, creación de rutas de senderismo, etc).

7.- Aproveitamento da biomasa que produce o monte ( leñas, estrumes, brozas) para a producción de enerxía (centrales de coxeneración).

8.- Instalación de parques eólicos en puntos costeiros e interiores de situación axeitada para este fin.

O monte veciñal en man común é un ben social, un ben común e unha propiedade colectiva que ten a súa orixe no dereito xermánico, e polo tanto, indivisible, inalienable, imprescriptible e inembargable. É un ben que recibimos dos nosos devanceiros e que se debe transmitir -se pode ser, mellorado- ás xeracións vindeiras. Os usufructuarios actuais dos montes podemos e debemos beneficiarnos dos moitos recursos que produce o monte, pero co tino preciso para non estragar o porvir.

b- O monte como ben común e social.

O monte comunal, que na tradición galega é alicerce económico da agricultura, supon no social un vínculo entre os veciños que conxuntamente teñen que aproveitalo e tamen coidalo. Xa quedaron na historia os grupos de veciños que antes do inverno traballaban no arranxo de camiños, limpeza de regos e regueiros, ou os gandos que pastan no comunal. Agora que temos recuperado os nosos montes, debemos afrontar e aproveitar tódalas posibilidades de uso social que nos ofrece:

A xestión desta propiedade colectiva esixe unha organización democrática (asemblea de comuneiros, xunta rectora) que ademais espera a participación da totalidade dos veciños. No monte veciñal debe ser a propia comunidade (co necesario asesoramento técnico e xurídico por parte de organismos públicos e privados, e outros servicios precisos a facilitar polo Administración) quen participe nas decisións a tomar con plena autonomía. A eficacia das comunidades de montes débese medir tamén na capacidade que teñan para integrar o maior número de persoas na problemática do monte.

Así pois, podemos entender a xestión do monte veciñal como unha razón para xuntarnos, discutir cuestións da comunidade e exercer a democracia, facendo así das comunidades de montes unha célula social viva dentro da parroquia. Ningún outro ente organizativo é comparable á comunidade de montes, pois este é o único que ten carácter aglutinador capaz de dotar á parroquia como entidade xurídica de seu, xa que os montes veciñais son a única figura que se escapa ó dereito privado romano. Dito doutro xeito, é un legado único de tipo xermánico. De non ser así, estaría convertido hoxe nun ben público, probablemente baixo a tutela municipal.

Lonxe de pensar nos montes veciñais como un ben destinado á producción de beneficios económicos exclusivamente ós comuneiros, a súa propia natureza garante unha función pública no seu uso e disfrute:

a) O monte é punto de orixe dos nacementos naturais das augas, usadas tradicionalmente para o regadío, pero importante reserva para un futuro abastecemento das aldeas de hoxe que mañá estarán posiblemente urbanizadas.

b) Ante a paulatina urbanización do noso contorno e mesmo do noso xeito de vida, os montes van tornar na reserva natural que pon en contacto á persoa coa natureza. Debemos escapar do risco que supón desvirtuar os montes transformándoos en "xardíns" ou "áreas deportivas".

Desde as comunidades de monte somos conscientes da importancia crecente que están a ter os montes veciñais en man común na vida das persoas; pero nós reinvindicamos estes montes desde unha perspectiva integral e non parcial. Por iso entendemos que unha profesionalización da súa xestión entraña un enfoque exclusivamente económico, baseado en actividades productivas e/ou especulativas que se poidan reflectir nunha conta de resultados e esquecendo outros aspectos, para nós igualmente fundamentais, como son a función social, cultural, deportiva, recreativa e medioambental dos montes en man común. Para tales cometidos debemos contar coa participación activa e responsable de tódolos veciños, que non deben incorrer na deixación dos seus dereitos e dos seus deberes con este tipo de bens que se veñen posuíndo "dende sempre".

Na actualidade os montes veciñais están a representar un recurso estratéxico de gran valor para o equipamento e desconxestión de áreas urbanas e periurbanas, dada a súa condición de reserva de solo abundante e barato, así como para o desenvolvemento endóxeno das zonas deprimidas. Deben ser as comunidades de veciños propietarias do monte, con plena capacidade xurídica sobre o mesmo, quen establezan as condicións en que deben levarse a cabo os proxectos e servidumes, dereitos de superficie, permutas, arrendamentos, concentración parcelaria, etc. respectando en cada caso a normativa vixente. Só nos casos de utilidade pública ou interese social prevalente ós do propio monte, poderán os montes veciñais en man común ser obxecto de expropiación forzosa, reclamando o dereito de reversión á comunidade no momento no que deixen de cumprir o fin para o que foron expropiados.

O importe das cantidades aboadas polos negocios xurídicos anteriormente citados deberanse destinar á mellora do monte ou ó establecemento de obras e servicios de interese xeral da comunidade propietaria do monte.

c- Integración da política forestal nunha política económica xeral.

Sen dúbida o futuro dos montes comunais virá determinado polo uso e aproveitamento que deles queiramos facer. Queda xa exposto o uso tradicional no ámbito zonal no que se integrou -o habitat rural- coa súa dobre vertente: sustentadora da economía agraria e o aproveitamento forestal.

Hoxe ábresenos un abano de posibilidades: non debemos ignorar os novos usos dos montes asentados en zonas urbanas e costeiras con destino ó lecer ou a fontes alternativas de enerxía como son os parques eólicos. Malia a isto, os nosos montes están chamados a ser as reservas naturais e forestais que fagan de verdadeiros pulmóns equilibradores da degradación medioambiental producida polas cidades e a industrialización.

Só a través dun marco xeral de ordenamento e desenvolvemento dos bosques alí onde se poidan garantir e preservar -as zonas rurais- contribuiremos a ese equilibrio cada vez máis utópico. Por que o equilibrio medio ambiental é xa un xeito de economía e no futuro a producción de osíxeno será un índice de calidade de vida.

Os obxectivos que deben rexer a política forestal dos montes veciñais en man común en Galicia han de ter en conta:

1- A consolidación dos bosques autóctonos como alternativa ó retroceso da superficie agraria no aproveitamento tradicional de espacios.

2- A obtención dunha estructurada masa forestada que permita a continuidade do bosque, equilibrando a producción e a conservación.

3- A recuperación das superficies desforestadas que evite a erosión e paulatina degradación por efecto dos incendios forestais e da deforestación .

4- A conservación do ecosistema coa súa flora e fauna, así como a regulación do ciclo da auga que garanta a recarga dos acuíferos a través de labores de prevención e protección. Cómpre non esquecer esta dimensión tan importante dos nosos montes con incidencia inmediata na poboación, sobre todo nas áreas urbanas.

5- A consolidación de aproveitamentos complementarios á producción, respectando os ciclos vitais de rexeneración.

O ordenamento do monte debe harmonizar tódalas funcións de xeito que a optimización dos rendementos económicos non vaia en detrimento das outras funcións. Debe ser axeitado a cada contexto socio-económico e tamén satisfacer as demandas sociais dun lugar concreto. Por iso non pode ser unha decisión individual dos propietarios de cada parcela. Ha de ter uns postulados e unhas decisións últimas de responsabilidade política.

O ordenamento do monte non pode significar un reparto do territorio con criterios distintos. Isto provocaría que as medidas conservacionistas soamente serían de aplicación nas zonas pouco productivas, o que empobrecería o ecosistema; e pola outra banda, a ausencia de medidas ecolóxicas nas zonas productivas provocaría nestas unha merma do seu potencial. Xa que logo, hai que aplicar conceptos e principios ecolóxicos en todo o monte, mesmo nas zonas máis productivas. A conservación do medio ambiente debe ser unha loita en todo o territorio forestal, por mais que se apliquen diferentes niveis de protección para cada zona.

A Administración Pública Galega ten que deseñar unha política forestal integrada nunha política económica xeral. De pouco vale ter un monte concreto perfectamente estructurado (mesmo nos montes de propiedade particular) se a política económica forestal do país non permite o seu espallamento. O monte veciñal en man común debe ser o arranque do desenvolvemento forestal de Galicia dadas as súas dimensións (o que o fai máis rendible económicamente) e dado o seu réxime de propiedade (o que favorece unha planificación forestal con futuro, xa que non prima o aspecto económico).

Ó cabo, o ordenamento do monte debe estar integrado harmonicamente no ordenamento do territorio. Cómpre ir máis ala de actuacións concretas e illadas, faltas de continuidade, para construir un marco que garanta e ampare unha política sensibilizadora para salientar que está en xogo a propia supervivencia dos nosos montes e con eles a do actual sistema de poboamento.

4- Adecuación da Administración ás características das comunidades de montes.

Considerando necesario o recoñecemento por parte da Administración de que os montes veciñais representan un ben común e social equiparable ó marítimo, e partindo do interese dun aproveitamento circunscrito a unha determinada veciñanza para producir un beneficio xeral e colectivo, dedúcese a necesidade dun titor que, no caso dos montes veciñais en man común, por dereito da súa orixe e historia, son as comunidades veciñais. A Administración debe garantir a devolución da titularidade de tódolos montes comunais ós seus veciños cunha serie de actuacións concretas:

1- Eliminación dos atrancos legais e administrativos que favorecen ós concellos na permanencia como usurpadores dos montes.

2- Adecuación dos aproveitamentos ás necesidades futuras dos montes, tendo en conta, ademáis dos económicos, os aspectos ecolóxicos e hidrolóxicos.

3- Recoñecemento nas comunidades de montes dun traballo altruista e de vertebración social e cun funcionamento interno máis eficaz que o dos concellos na xestión dos recursos da comunidade.

4- Colaboración coas comunidades para que cada vez sexan máis participativas e comprometidas na tarefa de facérense copartícipes dos propios recursos e abandono dunha política claramente monopolizadora do sector, convertendo ós comuneiros en accionistas especuladores que esquilmen os recursos naturais.

5- Cumprir e facer cumprir a Lei de Montes Veciñais e mailo seu Regulamento, sen permitir abandono algún dos montes veciñais e realizando un control na xestión dos mesmos, facendo responder ás empresas mineiras das súas obrigas legais con respecto ós impactos medioambientais que provocan no monte (cascallos das canteiras, etc).

6- Asesoramento técnico e planificación conxunta coas propias comunidades.

En remate, a Administración debe facer un esforzo para adaptarse á realidade social do monte, porque son as comunidades as que están a dar exemplo, tendo en conta as limitacións técnicas e administrativas, dun proceder e dunha actuación fundamentalmente axeitados sobre uns bens nos que historicamente foi a Administración a verdadeira esquilmadora, permitindo todo tipo de agresións e favorecendo a disgregación da sociedade tradicional.   voltar ó índice  

a- A necesidade de madeira en Europa.

b- Outros usos do monte.

c- A importancia da propiedade comunal.

d- A productividade do monte.

e- As dimensións das parcelas.

a- Os convenios coa Xefatura de Producción Forestal.

b- Os incendios forestais.

c- O gando bravo.

d- Os vertedoiros de lixo.

e- A caza e outros deportes.

f- O monte como reserva de terra.

g- A fiscalidade.

h- A lexislación colateral.

i- As parcelas desafectadas pola Administración.

l- As subvencións.

a- O monte en tódolos aspectos.

. b- A diversidade cuantitativa e cualitativa do monte veciñal..

c- O recoñecemento xurídico da parroquia e o ordenamento do territorio.

d- O papel da Administración Galega.

e- O papel dos concellos.

f- A participación das comunidades de montes na Administración.voltar ó índice 

a- A necesidade de madeira en Europa.

A Europa industrializada está a importar cada ano enormes cantidades de madeira de diversa procedencia e calidade. É ben coñecida a capacidade productiva do monte galego, que dobra á media europea, sobre todo no que se refire a especies de crecemento rápido (piñeiro e eucalipto maioritariamente) con destino á industria papeleira. Non se debe ignorar, sen embargo, a necesidade que o mercado europeo ten de madeiras de calidade, como o castiñeiro, o carballo, a faia ou o freixo entre outras, que se dan tamén nos nosos bosques e que son igualmente rendibles, aínda que a longo prazo. Unha mellora nas prácticas silvícolas e unha intensificación na investigación xenética forestal axudaría a facer medrar a calidade e a cantidade das nosas árbores autóctonas, pois a producción madeireira e de froitos forestais de Galicia está por debaixo do seu potencial.

Con este panorama da madeira en Europa cómpre avaliar a situación na que se atopa o sector industrial da madeira en Galicia, que poderiamos calificar de terceiromundista nas súas características principais: pouco desenvolvido, con empresas pequenas, mal situadas e que a pouco máis se dedican que a exportar a materia prima galega, desprezando todo o valor engadido que ten a madeira.

b- Outros usos do monte.

O monte galego non só produce madeira, tamén exerce importantes funcións sociais, culturais e medio ambientais que contribúen a mellorar a calidade de vida dos cidadáns , ben sexa en relación coa preservación da vida e da variedade das especies animais e vexetais, ben como protector de recursos non renovables, como o solo, ou tamén proporcionando servicios recreativos e estéticos á comunidade veciñal; e todo isto está garantido, en gran medida, naqueles espacios ocupados con árbores autóctonas e non coa presencia de especies foráneas, introducidas con criterios económicos e especulativos, pero que ó non seren idóneas para as características do clima e do solo, están a provocar unha preocupante degradación do monte como ecosistema. A mesma Unión Europea avoga por un modelo de política forestal que contemple, xunto co aumento do valor da madeira e da producción diversificada da mesma, a conservación e mellora do medio ambiente e a atención ós fins recreativos, culturais e sociais das masas boscosas.

Cómpre pois entender o monte desde unha perspectiva integral e mesmo integradora, en especial desde que se está a abandonar a relación tradicional coa agricultura. Isto nos leva a referirnos a outros usos do monte igualmente importantes para os tempos actuais, tales como o seu aproveitamento económico con outro tipo de produccións vexetais, ata agora pouco frecuentes (cogumelos, froitos de nova introducción, plantas medicinais), instalación de parques eólicos, reservas naturais de flora e fauna, reservas de caza controlada, usos culturais e recreativos compatibles coa conservación do medio (fomento de áreas de lecer e diversión, creación de rutas de senderismo, parques naturais, actividades orientadas á conservación do patrimonio arqueolóxico, etc). Asemade non debemos esquecer outros usos dos nosos montes que revirten directamente na propia comunidade veciñal, tales como o abastecemento de auga para regadíos e usos domésticos, o aproveitamento de pastizais para o gando, a protección de ecosistemas e mesmo a práctica dalgunhas actividades deportivas con respecto e conservación da natureza.

c- A importancia da propiedade comunal.

A lexislación actual recoñece a natureza privada e colectiva do dominio sobre os montes veciñais por determinadas agrupacións sociais. Esta natureza dos montes complétase co seu carácter de bens indivisibles, inalienables, imprescriptibles e inembargables, como corresponde a unha comunidade de tipo xermánica.

O monte mancomunado é de propiedade veciñal pero non pública, senón plural, e como tal permítelle ós veciños o uso e disfrute dos recursos do seu monte, de forma igualitaria, atendendo ás distintas funcións que éste exerce. Neste sentido debemos recordar que o monte veciñal é unha institución consuetudinaria que vén potenciar vencellos de sociabilidade e solidariedade entre os membros da comunidade veciñal. Esta forma de propiedade comunal, avalada pola posesión inmemorial, esixe para a súa xestión dunha organización veciñal e democrática na que a toma de decisións corresponde en exclusiva ós veciños comuneiros. A confluencia de vontades e de esforzos de cara á consecución de metas comúns contribúe á vertebrar socialmente a comunidade.

O debate sobre a orientación productiva das terras a monte está a enfrontar desde hai tempo ós partidarios de usos gandeiros cos que defenden a primacía de usos forestais. Uns e outros fan valer os seus argumentos en función das potencialidades agro-económicas de Galicia -elevada porcentaxe de poboación agraria e despensa madeireira de Europa- pero ningunha das dúas parece socialmente aceptable no que respecta ó monte veciñal pois, como xa temos denunciado, reducen o uso da propiedade colectiva a criterios exclusivamente económicos. Os veciños comuneiros actualmente están a demandar outros aproveitamentos; non desbotan a producción económica do monte, pero esixen unha planificación de futuro na que se contemple unha maior diversificación dos cometidos do mesmo.

As razóns de tipo ecolóxico e social, entre outras, están a facer xurdir en Galicia un movemento de opinión contrario ás especies de crecemento rápido, que afectan ás repoboacións de montes veciñais, feitas en décadas pasadas á marxe dos seus lexítimos propietarios e sen ordenamento dos demais aproveitamentos do monte. A reforestación con piñeiros e eucaliptos provocou danos importantes, coma o deterioro directo do solo, o estímulo na propagación de incendios forestais, a progresiva desaparición das fragas autóctonas, a eliminación de usos alternativos do monte ou a reducción da variedade e volume da fauna. Coníferas primeiro e eucaliptos logo, ó servicio da producción rápida de madeira, fixeron que hoxe as fragas mixtas de especies autóctonas sexan pouco máis que lembranzas dun pasado xa case perdido.

O monte veciñal en man común debe potenciar o desenvolvemento do bosque autóctono; isto non quere dicir que haxa que prescindir de piñeiros e eucaliptos, pois deben ter o seu espacio. Pero o aproveitamento forestal do monte require:

1- O apoio técnico da Administración para a xestión do monte e o fomento de medidas que acrecenten a rendibilidade das especies autóctonas.

2- Promover o uso integral do monte para permitir aproveitamentos simultáneos de madeira, froitos, pasto e outros de carácter socio-cultural.

3- Unha actuación política que asegure a rendibilidade das especies de longo prazo.

4- O firme convecemento das comunidades de que os montes e os bosques teñen, entre outros, moi importantes cometidos ecolóxico, preservación de especies e de fauna autóctonas, contribución á regulación do ciclo da auga e loita contra a erosión.

En definitiva, para nós non pode ser a eficacia economicista o criterio único de validez para a xestión e a actuación no monte. Tomamos en consideración os custos e beneficios sociais e a aportación de variables dificilmente cuantificables pero de significativa incidencia na calidade de vida da poboación. Dende esta óptica globalizadora, a preservación do monte autóctono é un obxectivo irrenunciable polas comunidades de montes.

d- A productividade do monte.

É interesante reflexionar sobre o que se entende por productividade do monte veciñal en relación coa aseveración, tantas veces repetida por partes interesadas, do presunto "aproveitamento deficiente do monte polas comunidades veciñais". Nós defendemos que a explotación do monte polas comunidades veciñais é rendible socialmente e tamén en parámetros económicos, malia ós atrancos que teñen que salvar. A rendibilidade está avalada pola propia dimensión das propiedades comunais, que na maioría dos casos sobrepasa as dúascentas hectáreas de superficie media; estamos, pois, ante parcelas ben dimensionadas desde o punto de vista da economía capitalista. Por contra, os montes de propiedade individual conforman un sector minifundista, con parcelas que ás veces non chegan a unha hectárea de superficie media, o que as inhabilita para a explotación forestal.

A dicotomía resulta innegable: grandes explotacións con tamaño axeitado a todo tipo de producción forestal, de propiedade colectiva, predominantes en todo o sur das provincias de Pontevedra e Ourense, fronte a outras explotacións de propiedade individual pero con aproveitamento forestal cuestionado pola súa escasa extensión. Contra os que defenden o acceso á propiedade individual do monte como condición sine qua non para un eficaz ordenamento productivo e consideran a existencia do monte comunal como factor de atraso, non faltan voces autorizadas que defenden este sistema como alicerce do sistema agrario e clave da súa tranformación progresiva; tese, esta última, na que se inscribe a actuación da maioría das comunidades.

Desde a ideoloxía liberal tense afirmado que a propiedade comunal exercera como factor institucional de bloqueo do desenvolvemento dun sistema agrícola próspero ó dificultar o acceso dos labregos á propiedade da terra. A investigación histórica, sen embargo, ten demostrado como estes espacios colectivos resultaron eficaces tanto en termos de producción coma de factor de equidade na sociedade rural. Por contra, o resultado da individualización amósase certamente contradictorio, pois conduciu á morte da propia comunidade campesiña sen que, ó tempo, teña xurdido o agricultor como empresario agrario. Así temos o paradoxo de que o monte privatizado, fragmentado, deixou de ser verdadeiramente productivo, xa que acabaría sendo acaparado pola práctica minifundista que caracteriza o espacio cultivado, o que vai dificultar, como ben podemos comprobar na actualidade, unha explotación racional do terreo inculto. A atomización das parcelas e a falta de tradición silvícola nos campesiños galegos explican esa esclerose tan patente no monte de propiedade individual.

e- As dimensións das parcelas.

Unha racionalización económica debe comenzar pola diminución dos custos de explotación para que os labores silvícolas vexan medrar a súa productividade. Pero en Galicia atopamos problemas orográficos e unha excesiva fragmentación das explotacións que dificultan a entrada de melloras técnicas, o que unido ás deficiencias na xestión, impiden corrixir a baixa productividade que está a caracterizar o monte de propiedade individual.

Se as fincas ben dimensionadas debe ser a base sobre a que traballar para acadar unha maior rendibilidade do sector forestal, o monte en man común cumpre tódalas condicións precisas para converter a súa explotación nun modelo de xestión racional e equilibrado.   voltar ó índice  

a- Os convenios coa Xefatura de Producción Forestal.

Os convenios que moitas comunidades de montes teñen asinados coa Xefatura de Producción Forestal para a defensa, conservación e producción do monte, son en si mesmos positivos, sobre todo para os que entendemos que o monte veciñal é un ben común e social, e xa que logo no seu coidado ten que ter presencia a Administración pública, entendida esta presencia como unha garantía da preservación das características do monte veciñal.

Os problemas dos convenios radican no incumprimento dos mesmos pola Administración. Segundo os convenios, a Consellería de Agricultura, Gandería e Montes ten que realizar cada ano, a proposta das comunidades de montes, un plano de traballo. Ata hai uns anos este plano elaborábase, por máis que logo soamente se executaba, como máximo, un vinte por cento do proxectado. Pero nos últimos anos xa nin se elabora o plano de traballo, alegando a Consellería sempre a desculpa de que non hai presuposto. Esta escusa provoca que as propias comunidades de montes teñan que pagar os sinalamentos de madeira, cando este traballo, por disposición dos convenios, ten que ser realizado polos servicios forestais da Xunta. Non hai que esquecer que estamos falando de xornais que andan polas vinte mil pesetas.

Os balances anuais dos convenios nunca son enviados ás comunidades de montes, senón que estas han solicitalos. E cando por fin os envían, atopámonos cunha sorpresa desagradable: a valoración económica que fai a Administración dos traballos realizados por ela segundo os convenios, comparada coa valoración económica que se fan dos mesmos traballos nas solicitudes das subvencións, non coinciden; a primeira están sobrevalorada cando menos no dobre do seu custo respecto da segunda. Unha de dúas: ou a Administración infla os custos cando ela realiza os traballos, ou as valoracións que marca para as subvencións son ridículos e polo tanto a porcentaxe real da subvención non é o estipulado na súa propaganda. E o mesmo podemos dicir se nos referimos ó acondicionamento e apertura de pistas.

Hai que reiterar que os convenios son un bo sistema de atender ó monte, pero non poden seguir como están ata agora. Defendemos que a Xunta debe crear un novo instrumento xurídico que os regule e, en todo caso, A Administración ten que cumprir a letra dos convenios, isto é, ten que facer o ordenamento do monte conveniado, ten que redactar o plano de traballo definitivo e aplicalo, e ten que investir no monte o 30% que obtén das vendas de madeira (descontando evidentemente os gastos de Administración). As comunidades con convenio deben controlar e fiscalizar as contas dos mesmos; para o cal no primeiro trimestre do ano formaríase unha mesa entre a Administración e as comunidades. E o mesmo hai que facer para a contratación dos traballos.

Cando un monte conveniado se queima e se rexenera de xeito natural, consideramos xusto que a Administración non debe percibir beneficio algún desta madeira nova.

b- Os incendios forestais.

Os incendios forestais son un atentado contra o medio natural. Favorecen a desertización e o efecto invernadeiro. Son unha praga que atenta contra unha das riquezas máis sólidas de Galicia e polo tanto contra a calidade de vida dos seus cidadáns. Os incendios forestais, na súa inmensa maioría intencionados, son un elemento a ter en conta na planificación racional do monte, polo que constitúen un problema que demanda solución. Primeiramente hai que intentar que os incendios non se produzan e, unha vez declarados, tentar que os seus efectos destructivos sexan mínimos.

É de xustiza recoñecer o esforzo que a Consellería de Agricultura, Gandería e Montes ten na política da loita contra o lume; pero esta política ten unha eiva fundamental: é unha política centrada na eliminación do lume e esquece a súa prevención. Semella que a Administración entende que os incendios forestais son un mal bíblico, algo que ten que vir como veñen as xiadas e as chuvias no inverno, polo que adopta unha postura fatalista na problemática dos incendios forestais.

A falta dunha política de prevención do lume é a eiva máis importante, pero non a única. Outras son:

- Nos meses de marzo e abril saen as subvencións para a loita contra o lume, conxuntamente coas subvencións para traballos culturais (rozas, podas, clareos...), que tamén é un método preventivo da loita contra o lume. De todos é sabido que os meses de verán non son os máis idóneos para estes traballos culturais, polo cal o lóxico sería que estes traballos estivesen rematados antes da chegada do verán que é a época máxima de perigo de lume.

- Nas subvencións da loita contra o lume están excluídas aquelas comunidades de montes veciñais que non acadan as duascentas hectáreas, o que é un criterio puramente economicista.

- Nas subvencións para traballos culturais non se esixe a retirada da broza, o que provoca o seu abandono no monte, facilitando o labor dos incendiarios.

- Os incendios forestais son provocados na súa inmensa maioría, pero case nunca se colle ó incendiario; e nos casos de detención "in situ" sáldase este delito con multas de escasa cuantía. En vez de buscar ós incendiarios, a Administración busca as explicacións máis peregrinas (hai algúns anos culpouse ós mariñeiros do Morrazo).

- Nesta cuestión existe unha tremenda descoordinación entre tódalas entidades que poden formar equipos de loita contra o lume (Administración, concellos, comunidades de montes e propietarios particulares). A multiplicidade de medios, que na teoría é algo excelente, na práctica e por mor da descoordinación, facilita que o lume se espalle aínda mais. Os concellos, as comunidades de montes e os propietarios particulares soamente dispoñen de equipos humanos dotados con batelumes e eixadas para combatir os incendios, medios eficaces soamente para apagar unha fogueira. Soamente se erradicará esta praga se é combatida con medios técnicos axeitados (motobombas, avións, helicópteros) e persoal cualificado.

Debemos incidir máis nas causas que provocan o lume: falta de ordenamento axeitado, abandono dos montes pola Administración, creba do sistema agrario tradicional, plantacións con especies pirofitas e alóctonas, minisvaloración social do monte e existencia de intereses especulativos dos que nunca se afondou na súa investigación policial nin persecución xudicial. Preséntanse os incendios como froito da acción de tolos ou labregos pouco escrupulosos, cando os verdadeiros provocadores e beneficiarios do lume seguen sen desenmascarar.

O pasado ano 1996 a política contraincendios deu un xiro aínda máis negativo, xa que reduciu o investimento nas subvencións para a loita contra o lume destinadas ás comunidades de montes. Para as 2.700 comunidades de montes existentes en Galicia soamente se habilitaron 21 millóns de pesetas, ó tempo que se suprimía a subvención para a adquisición de maquinaria, fundamental para traballos de prevención de incendios forestais. A Administración presentou como novidade e case como panacea contraincendios os convenios asinados cos concellos para que formasen equipos de loita contra o lume, para o cal desviou a inmensa maioría do presuposto destinado a tal fin. Pero a aplicación polos concellos destas subvencións (que chegou ó 80% do investimento) foi desastrosa: montaron os equipos contraincendios para facer traballos municipais, abandonando toda dedicación de prevención ou loita contra o lume. Cando non había lume que combater estes equipos estaban en calquera lugar menos no monte. Este incumprimento do convenio regulador das subvencións foi levado a cabo co consentemento da Consellería de Agricultura, o cal demostra que o interese destas subvencións estaba máis no pagamento de favores políticos e no intento da Administración de librarse da responsabilidade da loita contra o lume, que na organización da mesma e menos aínda na prevención dos incendios.

Pola contra, e como tódolos anos, a Consellería nas subvencións na loita contra o lume segue sen comprometerse a facer o pago das subvencións nun tempo razoable; non soamente non adianta o pagamento do 50% da subvención antes de comenzar a campaña, senón que nin sequera se marca un plazo para facer efectiva o pago da subvención: a maioría das comunidades de montes cobran as subvencións con máis dun ano de retraso. Esta actitude da Administración desmoraliza, cando non imposibilita, que as comunidades de montes se acollan a estas subvencións.

Diante desta situación, a alternativa para a loita contra os incendios forestais debe contemplar medidas como:

1- Desenvolvemento dunha política eficaz contra os incendios forestais, dándolle prioridade á prevención.

2- Responsabilidade única da Administración na loita contra o lume. As comunidades de montes deberían ser subvencionadas para traballos culturais e de prevención do lume, a realizar durante todo o ano.

3- Máis vixiancia policial e endurecemento das penas para os incendiarios.

4- Prohibición legal de vender a madeira queimada a baixo prezo.

5- Reforestación das masas queimadas con especies autóctonas e resistentes ó lume, segundo a tipoloxía dos solos e a criterio das comunidades de montes.

6- Eliminación, na medida do posibl