Indice
1º RELATORIO
I- Situación actual do coñecemento do monte
veciñal na sociedade galega . . . .
a) Presencia nos medios de comunicación social . . . . . .
b) O concepto de monte veciñal das persoas non
comuneiras . . . . .
c) As relacións con outras entidades da
parroquia . . . . . .
d) A ausencia nos ciclos educativos . . . . . . .
e) Presencia nos programas e práctica diaria dos
partidos políticos . . . .
II. Os beneficios indirectos do monte
veciñal: as funcións social e medioambiental . . .
a) O monte veciñal , pulmón
das cidades e lugares de lecer . . . . .
b) A defensa da
biodiversidade e a loita contra o cambio climático . . . .
c) A aplicación do Protocolo
de Kioto . . . . . . .
d) O aproveitamento
sustentable dos montes. . . . . . . .
III. O monte veciñal como reserva de terra
barata . . . . . . .
a) A contradicción: usos do
monte e servizos públicos . . . . .
b) O solo industrial . . . . . . . . .
c) A actitude dos sectores
relacionados co monte veciñal . . . . .
d) A preservación física dos
montes veciñais e o freo á súa diminución e degradación . .
IV. O papel das administracións públicas no
descoñecemento social do monte veciñal . . .
2º
RELATORIO
I. O concepto de propiedade veciñal e de
veciño comuneiro . . . . . .
a) Os intereses dos veciños e a
participación na xestión do monte . . . .
b) Os tipos de comunidades de montes . . . . . . .
c) A xeración de rendas directas para os
comuneiros . . . . . .
d) A situación dos montes veciñais en estado de
grave abandono . . . .
e) A formación de Xuntas rectoras e veciños
comuneiros . . . . .
f) Relación cos centros de ensino e campañas de
divulgación . . . . .
g) Participación da mocidade e das mulleres nas
comunidades . . . . .
II. Xestión e administración das comunidades
de montes . . . . . .
a) Xestión propia. A dignidade de ser veciño
comuneiro . . . . .
b) Xestión propia entregada directamente a
empresas e técnicos . . . .
c) Xestión conveniada coa administración . . . . . . .
d) Xestión dos montes aínda consorciados . . . . . . .
e) Monte veciñal e creación de emprego local . . . . . .
III. Divulgación do labor das comunidades de
montes . . . . . . .
a) Intercambios de experiencias
e visitas entre comunidades de montes . . . .
b) Edición de folletos
informativos e revistas. . . . . . .
c) Uso das novas tecnoloxías da información. . . . . . .
IV. O papel que han de ter as administracións
públicas para acadar unha nova situación . . .
1º RELATORIO
O MONTE VECIÑAL, O GRANDE DESCOÑECICIDO DA SOCIEDADE
GALEGA
I- Situación actual do coñecemento do monte veciñal na sociedade galega.
O cambio da estructura económica en Galicia coa consecuente diminución da importancia do sector agrario e o desprazamento cara aos núcleos urbanos da poboación provocou o abandono do rural e dos modos de producción tradicionais, entre os que se atopaba o aproveitamento do monte veciñal.
A sociedade rural transformouse radicalmente, ao darse nela un proceso de desertización e abandono da súa poboación. Situación na que o monte veciñal en man común deixou de ter a función de medio case imprescindible de vida dos habitantes do mundo rural, o que significou que este se abandonase. A este proceso non é allea a política de montes aplicada, primeiro polos gobernos centrais e despois pola Xunta de Galicia. Proceso que arranca coa usurpación dos montes veciñais en man común aos seus lexítimos donos (Lei Hipotecaria, 1941), continúa coa política de plantación de especies de crecemento rápido (Lei de Patrimonio Forestal, 1946) e segue coa potenciación dos montes veciñais en man común maioritariamente para uso forestal.
Esta política de montes fixo que se pasara dun monte veciñal asociado ao sistema agro-gandeiro e, xa que logo, básico para a economía rural, a un monte veciñal caracterizado polo abandono e polo monocultivo forestal case nun 50 %. Absentismo e productivismo que provocou unha reconversión salvaxe das terras veciñais, caracterizada por:
-Ser escasamente rendible economicamente.
-Ser incapaz de consolidar un patrimonio forestal diversificado.
-Eliminar as outras funcións do monte veciñal en man común.
-Eliminar o monte como medio de vida.
-Ser cobizado como solo barato
Esta política repoboadora aplicada ao monte veciñal acabou destinando as mellores terras -as axeitadas para usos agrarios e gandeiros, mesmo compatibles- para uso forestal, o que produciu enfrontamentos cos intereses da poboación do mundo rural -inda hoxe este erro segue a repetirse coas axudas para a forestación de terras agrarias- Política repoboadora que se efectuou con especies de crecemento rápido, máis rendibles a curto prazo, pero que non favoreceron a industria de transformación da madeira e foron incompatibles co papel social e medioambiental que teñen que ter estas terras. As frondosas autóctonas foron esquecidas.
Esta política forestal considerou ao monte veciñal en man común como productor de madeira, promovendo masas monoespecíficas en terras agrarias e monte desarborado no resto. Este modelo favorecía os intereses dos axentes privados en contra dos veciños e veciñas comuneiros, e foi seguido tamén ata o de agora pola administración pública galega. O mundo rural galego entra en franca decadencia e abandono, imposibilitado dunha evolución que o faga progresar de xeito coherente. O monte veciñal, usurpado e repoboado de xeito masivo polo réxime franquista, deixa de ter utilidade para a veciñanza, que se ve mesmo abocada a traballar de balde para o Estado nos seus propios montes, baixo ameaza de multas e sancións se tentaba continuar cos tradicionais labores rurais. Este é o punto de arranque que explica en parte a situación actual de descoñecemento e de virar as costas aos montes veciñais por parte da nosa sociedade.
Cando os montes veciñais son recuperados polos veciños e veciñas, o proceso realízase con moitos atrancos que axuda a prolongar este descoñecemento, pois as comunidades de montes teñen que desenvolver o seu labor nun contexto económico, legal e social bastante hostil a este tipo de propiedades.
Ao tempo, a sociedade galega que non ostenta a calidade de veciño/a comuneiro, comeza a considerar o monte (de xeito xenérico e sen distinción do monte veciñal en man común do particular), como reserva con funcións recreativas, sociais e medio-ambientais. Non lle dá valor aos beneficios económicos que debe producir o monte veciñal aos veciños/as comuneiros. Sen desprezar as funcións social e medio-ambiental que o monte veciñal debe cumprir, estas terras deben dar beneficios directos aos seus lexítimos propietarios. De non ser así, se os veciños e veciñas comuneiros non viven a carón dos seus montes comunais, estas propiedades non teñen futuro.
A sociedade galega, sobre todo a que non ostenta a calidade de comuneira, empeza a conceptuar o monte veciñal como un monte mais, igual có resto dos montes. Isto é, empezou a considerar ao monte en man común como unha elevación do terreo ou como unha superficie de terra cuberta de árbores e de capa vexetal. En resumo, a consideralo fisicamente pero non socialmente. E isto é unha eiva importante. O monte veciñal pode ser unha elevación do terreo ou non, pode ter cuberta vexetal e arborada ou non, e mesmo chegar ás veiras do mar e ter usos compatibles cos recursos mariños, pois as terras veciñais son as superficies rústicas non dedicadas permanentemente ao cultivo agrario, e teñen que ser unha peza importante no desenvolvemento do mundo rural.
O descoñecemento da realidade e características, e mesmo da existencia de monte veciñal, é xeralizado no conxunto da sociedade e abarca distintos ámbitos: nas cidades e no rural (incluíndo lugares onde están constituídas comunidades de montes, e ate entre membros das xuntas rectoras); no mundo académico e cultural; entre os movementos sociais; nos grupos políticos; nos medios de comunicación; etc. A infravaloración dos montes veciñais, as falsas ideas, as actitudes paternalistas producto do descoñecemento non so afogan a vitalidade das comunidades de montes, senón que axudan a estragar oportunidades de desenvolvemento, a tomar decisións políticas sobre os montes discutibles e contradictorias, a que se destrúan recursos, que se perda un importante sinal de identidade do país e que, ao cabo, os montes veciñais, malia á súa extensión, sexan invisibles e figuren no derradeiro lugar das prioridades sociais.
Este descoñecemento do monte en man común, da súa singularidade e das súas posibilidades, tense que ver reflectida nos elementos que compoñen a sociedade galega. Isto é, nos medios de comunicación, no sistema educativo, na vida dos grupos políticos (como representantes democráticos da cidadanía) e mesmo nas outras entidades asociativas das parroquias, que son a sociedade civil vertebrada.
a) Presencia nos medios de comunicación social
O reflexo que os montes veciñais teñen nos medios de comunicación non se corresponde coa importancia e influencia na vida cotiá dunha boa parte da sociedade galega. A presencia é escasa, parcial e fragmentada.
Presencia escasa ou case nula. Non existe en absoluto na programación de TV nin emisoras de radio de ámbito galego e menos estatal; nos medios audiovisuais de carácter local a presencia é anecdótica e non se recolle o labor nin os problemas das comunidades de montes. Isto ocorre nos informativos e nos programas que tratan dos sectores relacionados co monte. Así, cando un programa trata dun espazo natural, por exemplo, nunca se fai referencia ao seu réxime de propiedade nin se cita ás comunidades de montes nin de paso. De abordar os problemas do monte de xeito global ou por un problema puntual, case nunca se conta coa voz nin coa opinión dos comuneiros. Para os medios de comunicación de titularidade pública esta situación non cumpre, no referido aos montes veciñais, coa obriga de formar e informar á sociedade. No tocante á prensa diaria a ausencia é case total e só en determinadas comarcas se recolle a nivel local –nunca nacional- as voces de intereses de todo tipo que reclaman espazos nos montes veciñais, equipamentos, campos de golf, infraestructuras... ou os conflictos entre comunidades de montes. Por iniciativa, certamente debe recoñecerse que é no ámbito das páxinas locais das comarcas, e por iniciativa das comunidades de montes, onde as comunidades de montes están máis activas, no que se recolle unha realidade realmente existente, onde aparecen novas e reflicten o labor e a problemática que se xera a nivel concreto nunha comunidade de montes, pero nunca cunha análise xeral.
Presencia parcial e confusa por descoñecemento e prexuízos de algúns xornalistas. As poucas veces en que aparecen informacións sobre as comunidades de montes, conteñen frecuentes erros terminolóxicos (“xuntas de montes”, “montes comunais”, confusión monte veciñal/comunidade de montes...) e erros en canto ao funcionamento e ás súas características. Estes erros son reiterados por algúns xornalistas e outros opinadores varios, diversos expertos e en non poucas ocasións comuneiros e ata rectores de comunidades de montes.
A presencia fragmentaria apréciase por que decote se transmite á sociedade unha visión distorsionada e negativa do monte veciñal, que soamente son obxecto de novas xornalísticas e non suxeito delas. Ademais só se reflicte a existencia de comunidades de montes illadamente e de xeito local, onde non se sinte a voz da organización de ámbito galego que leva xa un labor de máis de sete anos ocupándose da problemática dos montes veciñais no seu conxunto.
Con todo o anterior resulta evidente que o conxunto da sociedade non pode mudar o seu nivel de coñecemento e de valoración das comunidades de montes e dos montes veciñais se a súa opinión se forma unicamente por unha lectura acrítica do que emiten os medios de comunicación. A actitude destes pode cualificarse respecto aos montes de impermeabilidade, por dicilo en termos suaves. Nunca recollen o labor das comunidades de montes como xeradoras de emprego, da súa loita contra os lumes forestais, de entidades creadoras de proxectos que, baixo a óptica da sustentabilidade, están poñendo en valor todas as funcións dos montes veciñais.
A imaxe negativa que ofrecen os medios do monte veciñal a través dos lumes forestais e do desastre ambiental, sen explicar que estes feitos se producen a pesar dos esforzos das comunidades de montes, logra un efecto prexudicial que provoca un rexeitamento social cara ao lume pero tamén un desprezo das comunidades veciñais como se fosen responsables do lume directa ou indirectamente por unha mala xestión xeralizada.
b) O concepto de monte veciñal das persoas non comuneiras
A sociedade en xeral, e sobre todo os habitantes dos núcleos urbanos ou daqueles que non teñen opción a formar parte da xestión do monte, ignoran o significado e o funcionamento das comunidades de montes, sendo moi pouco sensibles coa súa esencia. A falta de información fai que o monte comunal sexa considerado monte público e deste xeito se permita realizar sobre el todo tipo de actividades (lecer, deporte, recollida de cogomelos, gastronomía, etc.) e de falcatruadas ( recoller pinos para o Nadal, abandonar cans, pasear con vehículos por onde queiran, facer lume ou coller madeira sen control, etc.). A falta de reacción, a postura á defensiva fronte á agresión, a falta de comprensión mutua e de aplicación de medios humanos, materiais, administrativos e xurídicos, impiden que as comunidades de montes poidan atallar esta situación.
O grande descoñecemento social da existencia de características deles fai que o concepto de monte veciñal estea moi desenfocado e a miúdo cheo de prexuízos. Imponse unha valoración negativa da existencia dos montes dos veciños e do funcionamento das comunidades de montes, onde se destacan algúns aspectos negativos –certos ou non- como a “usura ou enriquecemento ilícito” dos comuneiros e nomeadamente dos cargos das xuntas rectoras, a falla de control que teñen as comunidades de montes (pois “fan o que queren”), a pretendida ilexitimidade duns veciños que queren decidir e xestionar uns montes que “son de todos” (e neste todos inclúense xentes das cidades ou persoas que viven a centos de quilómetros do monte). Todas estas actitudes denotan un paternalismo cara aos montes veciñais e aos veciños comuneiros –todos veciños do rural- que cuestiona a capacidade e mesmo a lexitimidade dos veciños para facerse cargo responsablemente dos montes dos que son propietarios.
En contraste, non se percebe polas persoas que non son comuneiras unha actitude de comprensión cara ás comunidades de montes, nin de reivindicación de seren unha realidade singular do noso país, de defensa ante os ataques que sofren os montes veciñais, nin de atención ou reclamación de que se aproveiten as súas potencialidades. Parafraseando a Castelao podemos dicir que ninguén fóra dos comuneiros concienciados e responsabilizados cos seus montes é quen de entender a súa importancia e poñerse do lado da súa xusta causa.
As máis das veces a xente allea ás comunidades ven os montes veciñais como un feito anacrónico no mundo de hoxe, onde prima a suposta eficiencia económica, os beneficios a curto prazo, o individualismo e os aproveitamentos privados que poden cuantificarse monetariamente de contado. Certamente as características das comunidades de montes non permiten entrar nesa dinámica de xeito doado, e isto explicaría en parte os continuos ataques á natureza xermánica dos montes en man común e as críticas ás comunidades pola lentitude na toma de decisións, as dificultades dunha “xestión pouco profesionalizada” ou a pretendida falla de democracia.
c) As relacións con outras entidades da parroquia
Na súa maioría, os montes veciñais en man común teñen como ámbito territorial as parroquias. Normalmente nas parroquias as entidades organizadas que existen ou funcionan son: as asociacións veciñais, as culturais, as deportivas, as xuvenís e as anpas. Moitos membros destas entidades ostentan a condición de veciño/veciña comuneiro, e polo tanto, deberían ter por obxectivo a figura da defensa do monte veciñal e o desenvolvemento harmónico de todos os seus usos. Mais en moitos casos, isto non ocorre así. Estas entidades asociativas teñen a concepción de que as comunidades de montes son o “banco público da parroquia”, e moitas veces a súa actividade redúcese a solicitar axudas económicas á comunidade de montes para levar a diante os seus proxectos. Este xeito de proceder non é adecuado, porque as comunidades de montes non poden ser os amortecedores das reivindicacións sociais da cidadanía ante os concellos e sobre todo porque se desvirtúan os obxectivos das outras entidades asociativas das parroquias, que debe ser a reivindicación diante dos concellos para lograr unha mellora da calidade de vida dos seus asociados nos distintos aspectos (social, cultural, de infraestructuras, de dotación de servicios...).
Non estamos a negar de xeito radical a conveniencia de que as comunidades de montes fagan obras de carácter social e comunitario ou promovan actos culturais con parte dos seus ingresos. Pero este non debe ser o obxectivo principal do quefacer das comunidades de montes. E en todo caso, se as fan, teñen a suficiente capacidade para facelas elas mesmas. Todas as entidades das parroquias, incluídas as comunidades de montes, teñen que camiñar conxuntamente para reivindicar diante das institucións administrativas a mellora da calidade de vida, tanto dos que ostentan a condición de veciño/veciña comuneiro, como dos que non o son.
Unhas óptimas relacións entre as distintas entidades parroquiais deben ter como base a independencia, o mutuo respecto, o diálogo, a coordinación e colaboración, mantendo cada entidade a súa identidade e preservando as súas características. Debe partirse de que as entidades teñen unha natureza, funcionamento, obxectivos e ámbitos diferentes.
A evolución histórica das comunidades de montes e a súa relación co resto das entidades parroquiais está en moitos casos desvirtuada e viciada pola xestión inadecuada de persoas e xuntas que utilizan a representación veciñal como plataforma de proxección persoal ou como reducto caciquil. A comunidade de montes constitúe unha das máis fortes organizacións parroquiais debido a que os comuneiros comparten a propiedade do monte e polo tanto os seus recursos. O uso do monte actual por parte dos veciños limítase a coller unha pouca leña, a pasear, a facer algunha festa e nalgúns casos a recoller as augas e a botar o gando a pastar. A maior parte do uso segue a ser forestal e deste uso obtense a maior parte dos recursos e resulta a actividade máis xeralizada, aínda que nalgunhas zonas a instalación de aeroxeneradores, antenas, canteiras ou polígonos industriais permita obter outros ingresos económicos.
d) A ausencia dos programas educativos
No sistema educativo o monte veciñal tampouco existe. Non se ensina que é unha propiedade singular, a par da propiedade publica e da propiedade privada. Non se ensina a súa historia, as súas funcións, non se define o concepto de veciño/veciña comuneiro, cando moitos alumnos e alumnas son futuros comuneiros máxime cando ensinar a esencia e funcionamento dos montes veciñais significa educar en valores de solidariedade, a cooperación e a democracia. Como norma xeral non existe información fluída das comunidades de montes cara á sociedade. Este é un dos maiores problemas, dado que nin sequera a educación non formal desenvolve actividades de formación da conciencia veciñal, quedando pechadas case exclusivamente aos comuneiros e familias.
Para superar esta carencia, a integración do monte veciñal no sistema educativo non pode reducirse a slogans nin campañas concretas de divulgación, como tampouco ás actuacións illadas e voluntariosas das comunidades de montes que a nivel local realizan un esforzo de conexión interesante cos centros de ensino da súa zona. Isto, sen estar mal, non chega. O monte veciñal debe estar presente en todas as etapas do sistema educativo, dende o ensino primario ata o universitario. E se falamos de “formación profesional”, acontece o mesmo. Nas escolas taller e nos obradoiros, a formación de persoal para desenvolver os múltiples usos dos montes non está plenamente cuberta. Non só hai que formar enxeñeiros, técnicos e axentes forestais. Tamén se precisan traballadores e traballadoras cualificados profesionalmente para un uso integrado do monte en man común. O labor a realizar no monte non pode ser unha ocupación temporal, que xere emprego soamente na tempada de verán. O traballador e a traballadora do monte teñen que vivir dignamente deste oficio. Porque deste xeito tamén asegura a supervivencia do monte veciñal.
e) Presencia nos programas e práctica diaria dos partidos políticos
Os partidos políticos son a representación democrática da cidadanía. Son un reflexo da sociedade. Esta é unha análise xeral e, xa que logo, non real na aplicación total a todos os grupos políticos. Así as cousas, tampouco é de estrañar que o monte veciñal estea practicamente ausente dos programas dos partidos políticos, e tamén da súa práctica diaria. Nos programas electorais, cando falan do monte veciñal en man común, inclúeno sempre dentro da política forestal, dando propostas soamente para un dos seus usos productivos. Con frecuencia os demais usos productivos están vencellados ao uso forestal.
A nivel político as reivindicacións máis sentidas das comunidades de montes non se ven reflectidas polo xeral nos programas dos partidos políticos. En moitas ocasións o monte é defendido localmente en contra da liña política de todas as organizacións partidarias.
Sendo isto certo, tamén podemos dicir que as eleccións autonómicas do ano 2005 parece que poden significar un cambio. Por primeira vez nos programas dalgún partido trátase do monte veciñal e ademais relaciónanse as terras veciñais co desenvolvemento rural. Pode ser un punto de arranque para unha concepción máis axustada dos montes veciñais, como o amosan certas iniciativas e expectativas que se abren para modificar a fiscalidade das comunidades de montes, para facela máis acaída á súa natureza. En calquera caso, esta primeiriña muda de actitudes non debe facer que as comunidades de montes baixemos a garda, pois debemos seguir insistindo na defensa do concepto de monte veciñal para non desvirtuar a súa esencia e asegurar a súa pervivencia futura.
II- Os beneficios indirectos do monte veciñal: as funcións social e
medio-ambiental
Os montes en man común sempre foron espazos abertos e deben seguilo sendo. Cumpriron e deben seguir cumprindo, á parte da función productiva, as funcións social e medio-ambiental que teñen por si mesmas unha importancia parella a aquela, e inclusive posúen unha dimensión económica que por ser máis difícil de cuantificar en moitas ocasións non valoramos. Hai que considerar que os beneficiados destas dúas últimas funcións non son soamente os veciños e veciñas comuneiros, senón toda a sociedade.
As propiedades comunais sempre desenvolveron unha importante función de tipo social: a creación de emprego e medio de vida para o mantemento da poboación no medio rural asociado ao sistema agro-gandeiro. As funcións ambientais non son menos importantes, e mesmo en Galicia imprescindibles para o equilibrio ecolóxico do noso país.
a) Os montes veciñais, pulmóns das cidades e lugares de lecer
O crecemento indiscriminado dos núcleos urbanos e a falta de planificación levou a unha verdadeira fractura xeográfica e social. A perda de valores sociais e do sistema económico tradicional, o estrangulamento do rural pola urbe e o incremento na explotación de recursos fixo medrar o dano ao medio natural. O éxodo rural e o incremento demográfico das cidades industriais levou á poboación a buscar espazos naturais non contaminados para satisfacer as súas necesidades de lecer co fin de lograr unha mellor calidade de vida. Deste xeito merendeiros, areas de lecer, rotas de sendismo, disfrute da paisaxe ou prácticas deportivas ao aire libre foron aparecendo como novos usos dos montes veciñais. Novos usos que son disfrutados por toda a sociedade e non soamente polos seus propietarios.
Este uso social das terras comunais pola poboación urbana é posible por tratarse de terras abertas e pola proximidade xeográfica. Os montes veciñais non soamente están presentes nas comarcas abertamente rurais, senón tamén na bisbarra das cidades e mesmo ata ás demarcacións marítimo-terrestres das parroquias costeiras. Esta ubicación no territorio demandou dos montes veciñais novos usos, como lugares de lecer e elementos de loita contra a contaminación urbana.
O monte periurbano está hoxe antropizado, coroado por monocultivos de piñeiro e eucalipto e con escasa presencia de bosque galería e bosque atlántico. Malia a isto, dadas as grandes carencias de espazos verdes dos núcleos urbanos, o monte supón o pouco de natureza e de saúde que queda preto dos núcleos excesivamente urbanizados. Ao tempo, hai que considerar que cando os montes veciñais son recuperados polos veciños, unha parte dos seus recursos son investidos en obras de tipo social e comunitario (asfaltado de camiños, abastecementos de augas, alumado público, saneamento...) e tamén á realización de actividades culturais e deportivas (bandas de música, grupos de danza, equipos deportivos...). Estes gastos, que ás veces superan aos municipais en moitas parroquias, supoñen en toda Galicia un investimento de miles de millóns de euros na mellora da calidade de vida de toda a poboación e non só dos comuneiros e comuneiras.
b) A defensa da biodiversidade e a loita contra o cambio climático
Ademais dunha importante función social, os montes veciñais en man común cumpren tamén unha non menos importante función medioambiental. A partir de fins do século XIX, a sociedade mundial tomou conciencia dos graves problemas medio-ambientais que está a sufrir a Terra. Dende a celebración do Cumio de Río de Xaneiro (1992), aceptase mundialmente que os montes (e por suposto os veciñais) teñen unha transcendencia global por súa contribución ao mantemento dos procesos ecolóxicos esenciais, sobor de todo nos relacionados coa regulación do ciclo das augas, co cambio climático e coa preservación da biodiversidade. Nos montes é onde está a flora e a fauna a preservar, as paisaxes ameazadas que hai que conservar, onde hai que protexer o chan e coidar a calidade das augas.
Na conferencia de Nacións Unidas sobre Medio Ambiente e Desenvolvemento, denominada Río-1992, vense a definir que os montes (e por suposto os veciñais) son indispensables para o desenvolvemento económico e para o mantemento de todas as formas de vida. E que os aproveitamentos dos montes deben de ser obxecto dunha ordenación sustentable co fin de atender as necesidades sociais, económicas, ecolóxicas e culturais das xeracións presente e futuras. Isto é, cómpre camiñar de contado cara a un monte multifuncional, explotado cun criterio de sustentabilidade. Que sexa economicamente viable, socialmente beneficioso e ambientalmente responsable.
Un dos maiores desastres ambientais contemporáneos é a perda de biodiversidade, é dicir a reducción de especies vexetais que provoca un empobrecemento do medio ambiente. A sobreexplotación histórica dos recursos forestais e a promoción do monocultivo levou a unha perda de valores ambientais dos nosos montes. A nivel mundial esta situación tende a xeralizarse en todos os lugares do planeta, dende a selva amazónica aos bosques nórdicos. Xunto coa perda de biodiversidade vexetal pérdense tamén os demais seres vivos asociados: fauna, fungos, microorganismos, etc. Esta situación é aproveitada por unha serie de especies oportunistas que se espallan ou ben se adaptan, como é o caso das bioinvasoras, agudizando os efectos negativos do proceso.
c) A aplicación do Protocolo de Kioto
Nos últimos tempos veñen aparecendo diferentes informacións relacionadas co cambio climático e o efecto invernadoiro, como consecuencia das emisións a atmosfera de gases nocivos (entre eles o CO2) nos países industrializados ou en vías de industrialización. No ano 1997 asinase o chamado Protocolo de Kioto co obxectivo de reducir, para o período 2008-2012, estas emisións nun 5´2%. Como consecuencia deste acordo, establecese un comercio de emisións entre os países industrializados, a través da compra e venda de dereitos de emisión de gases contaminantes. De xeito que os que reduzan as súas emisións mais do comprometido poidan vender certificados e emisións aos países que non cumpran co seu compromiso. Fica claro que o comercio de emisións non reduce por si mesmo as emisións, senón que supón unha redistribución das emisións dos países industrializados. A filosofía do protocolo de Kioto, non é rematar coas emisións senón que soamente que pague quen contamine ou quen menos reduza as súas emisións. O único xeito de que este instrumento tivese uns resultados ambientais sería o establecemento dunha cota estricta de dereitos de emisións que fose garantida polo protocolo de Kioto.
A función do arborado no ciclo do carbono e o seu papel de minguar os efectos do cambio climático a través da fixación do CO2 (efecto sumidoiro) é sumamente importante, xa que (por tomar soamente o dato do arborado que mais existe no monte galego) unha hectárea de piñeiros absorbe 110 Tm de carbono ao ano. A masa arborada que ten Galicia é a que mais fixación fai en todo o Estado, mais para a asignación de cotas de emisións ás empresas, a fixación de carbono que fan os nosos montes non se contabilizou para as empresas galegas, senón que se inclúe no reconto para todo o Estado.
No momento actual escóitanse voces entre os gobernos e as empresas para tratar de acadar acordos sobre a compra/venda de emisións, pero en ningún caso se está a falar cos titulares dos montes, que son os que absorben o carbono. Esta situación amosa unha vez máis que a función ambiental que realizan os montes non son recoñecidos polos poderes públicos, que ignoran aos propietarios das terras. A contribución tan importante que fan os montes veciñais ao equilibrio ecolóxico teñen que ter repercusións favorables para os seus propietarios.
d) O aproveitamento sustentable dos montes
A ordenación das actividades do monte faise necesaria para garantir unha explotación compatible e equilibrada que permita a pervivencia do recurso. A ordenación do monte ademais transcende o simple aproveitamento forestal para analizar e integrar todos os seus usos.
O monte segue a ser actualmente un recurso indispensable, a pesar dos cambios de uso. Antano, cando se facía maior uso do monte, a auga non era necesaria porque as fontes públicas e os pozos abastecían á poboación. O desenvolvemento urbanístico e as deficiencias no saneamento provocaron a sobreexplotación e contaminación dos acuíferos facéndoos insuficientes e insalubres. O aumento no consumo agravou o problema e os montes pasaron a cubrir as necesidades de auga coa construcción de infraestructuras. A sociedade do benestar mudou na sociedade da dilapidación; en lugares a poucos quilómetros das praias construíronse centos de piscinas e sistemas de rego de céspedes que provocan un consumo excesivo e dilapidador dun recurso de alta calidade como é a auga dos mananciais do monte.
O establecemento dun monte multifuncional vai aparellado a unha xestión sustentable (económica, social e medioambiental) dos seus usos. Debe manter a utilidade, a rendibilidade, a biodiversidade e a suficiente capacidade de rexeneración para asegurar a pervivencia dos ecosistemas. Pola súas propias características, as comunidades de montes atópanse en mellor posición cós propietarios particulares ou as empresas capitalistas para actuar, non no curto prazo, senón con criterios de desenvolvemento sustentable a través de elementos como os planos de ordenamento ou a certificación forestal.
A certificación forestal é unha ferramenta que pretende vincular o comercio dos productos do monte coa súa xestión sustentable. O proceso de certificación basease na presión externa aplicada a través do comercio para a aplicación de prácticas de xestión ecolóxica, de xeito que a demanda do mercado de productos procedentes de montes certificados provocaría prezos mais altos destes productos. De todos os xeitos, a implantación da certificación forestal aínda está nas fases iniciais. Hoxe resulta difícil prever as consecuencias desta esixencia, por máis que se prevé un aumento pouco a pouco das actividades de certificación forestal en anos vindeiros.
A verdadeira certificación forestal precisa dun monte cun plano de aproveitamento sustentable, situación que hoxe en día a penas se dá nos montes galegos. A implantación da certificación forestal en Galicia, hoxe voluntaria pero quizais mañá imprescindible, comezou de xeito desordenado. A actitude do anterior goberno galego, ademais de parcial (optou descaradamente polo selo forestal PEFC), non perseguía a mellora dunha xestión equilibrada dos montes veciñais, senón acadar un selo de calquera maneira, co fin de vender no mercado madeira "certificada". Soamente así pode entenderse que, en poucos días, a administración galega certificara case 100.000 Has. de monte veciñal conveniado ou consorciado, precisamente os montes que, salvo excepcións, están mais abandonados. Con dúbidas aínda sobre a necesidade inmediata de certificación forestal, perante o estado real dos montes en man común, o selo máis axeitado é o modelo FSC, non so porque ambientalmente é mais correcto, senón tamén porque é o selo que relaciona o monte co desenvolvemento rural, que recolle mellor a esencia e plantexamentos iniciais da certificación, e non implica simplemente un verniz de lexitimación social pero mantedor do estado actual da situación como é o selo PEFC, en todo caso a certificación forestal pode axudar ao recoñecemento social do monte veciñal.
Os planos de ordenación supoñen unha planificación dos obxectivos e a definición de criterios para un monte multifuncional e sustentable. Nestes criterios debe establecerse a eliminación paulatina dos monocultivos forestais, producto dunha errónea política de montes presidida por parámetros forestalistas e productivistas, e ter en conta os usos das augas e máis a rexeneración de montes degradados ou queimados. As características dos montes non soamente inflúen no réxime de precipitacións, senón que tamén filtran a auga e retéñena na terra, reducindo o efecto erosión.
A xestión
sustentable dos montes veciñais supón un aumento dos custos de explotación para
os veciños/as comuneiros, ao tempo que pode impedir outros usos economicamente
proveitosos. Xa que logo, a sociedade debe restituír os beneficios que recibe
do monte comunal colaborando economicamente no seu mantemento. Hai estudios que
cuantifican economicamente os beneficios dos usos sociais e ambientais dos montes comunais, para establecer as
medidas compensatorias. E cada vez máis voces autorizadas reclaman a aprobación
de normativas que establezan estas medidas compensatorias, non mediante o
pagamento de cantidades monetarias (as funcións socio-ecolóxicas dos montes
veciñais non deben ter padriños privados), senón con lexislación especial
(fiscalidade, etc.) e sobre todo con políticas de axudas e convenios para
investimentos en obras de caracter social e de interese xeral, ao xeito das
obras públicas.
Verdadeiramente o concepto de xestión sustentable non é máis que a actualización dun criterio tradicional do uso do monte veciñal. A comunidade rural labrega sempre usaron os seus montes de forma sustentable ou ecolóxica, isto é, con prácticas que aseguraran a permanencia do recurso e os aproveitamentos necesarios. Mesmo cando no monte en man común se labraba para aumentar a producción agrícola (as rozadas, cavadas ou estivadas), facíano de xeito que se preservara a rexeneración do monte, imprescindible para o sistema agrogandeiro tradicional. Doutro xeito un sistema agrogandeiro debe contemplar a convivencia histórica entre os intereses das comunidades de montes e os intereses do gando mostexo: o gando no monte debe ser entendido, sempre despois da súa necesaria ordenación e control, como algo positivo, mesmo no freo ao monocultivo e ao lume. O que explica a defensa dos montes en man común polos veciños na desamortización ou na época franquista, na que a alternativa era a emigración. A explotación sustentable é a única que garante a pervivencia da comunidade rural, evitando o despoboamento.
Deste xeito, a sustentabilidade dos montes veciñais ten que basearse en restablecer a simbiose monte-veciñanza, xunguir o desenvolvemento de políticas integradas nos montes ao desenvolvemento rural e avanzar no modelo do monte multifuncional que compatibilice as necesidades da comunidade veciñal coas demandas sociais.
III-O monte veciñal como reserva de terra barata
“O que é do común, non é de ningún”. Este refrán tradicional, que denuncia o abandono na xestión das terras comunais, parece asumido polos poderes públicos, os poderes económicos, boa parte da sociedade galega e mesmo algunhas comunidades de montes. A práctica diaria o demostra. Os xestores municipais ollan con receo a xestión veciñal dos seus montes e non lles gusta a súa autonomía con respecto aos concellos, de quen dependeron ata a súa devolución aos veciños. Os empresarios ven só terreos baldíos sen aproveitamento que onde dotarse de terreos baratos (se pode ser de balde, mellor). Os promotores diversos decátanse da situación privilexiada dalgúns terreos veciñais e estudian o xeito de meterlle o dente para a súa urbanización con vivendas, chalés, canteiras ou parques eólicos. Todos están dispostos a facer caso omiso do carácter inalienable dos montes veciñais e buscan o xeito de apoderarse deles caneando aos comuneiros.
Polo de
agora, os sucesivos gobernos galegos non entenderon o monte en man común como
un espazo xeográfico onde se deben cumprir as tres funcións social, económica e
ambiental. Nin sequera entenderon ao monte veciñal como un elemento básico para
acometer o desenvolvemento do mundo rural no camiño de fixar poboación neste
medio. Ate o día de hoxe, o goberno galego entendeu o monte veciñal como un
problema, que hai que arrancalo axiña das mans dos veciños e veciñas comuneiros
para entregalos a intereses económicos e especulativos. Isto explica o seu
incumprimento claro e reiterado da lei: non fixeron os deslindes dos montes,
non cumpriron os convenios (e menos os consorcios), non asesoraron ás
comunidades de montes, non dotaron aos montes veciñais de planos de xestión....
Mesmo elaboraron lexislacións lesivas para os montes comunais (fiscalidade, lei
do solo, enerxía eólica....). Pola súa parte, os xurados provinciais de
clasificación negáronse a recoñecer montes veciñais en base a argumentacións
absurdas, ilegais e mentireiras: non ter interese forestal, estar ocupados por
dotacións e servicios e mesmo estar usurpado por particulares. A esta desidia
dos poderes públicos e particulares non é alleo o mundo da xudicatura: fiscais
desaparecidos ou inoperantes en causas onde a lei lles obriga a defender as
propiedades veciñais e xuíces (galegos e alleos) que demostran coas súas sentencias
o descoñecemento máis absoluto do monte en man común e das súas
características.
a) A contradicción: usos do monte e servizos públicos
Esta
concepción do monte veciñal como terreo baldío sen dono onde cumprir os desexos
do político ou o especulador de turno apréciase nos expedientes de expropiación
forzosa, que sempre significa
eliminación física do monte, incumprindo a imprescritibilidade do monte. Por
lei, os montes veciñais poden ser expropiados por causas de utilidade pública
ou interese social. Neste proceso, o preceptivo acto de prevalencia que debe
aprobar o Consello da Xunta de Galicia nunca recollían as importantes funcións
económicas, sociais e ambientais do monte. Tanto cando había un gran interese
social (centros de saúde, infraestructuras viarias...) como cando o interese
social era verdadeiramente particular (enerxía eólica, urbanizacións asociadas
a campos de golf...). As administracións e a sociedade deberán ter claro que en
moitos casos existe unha contradicción grande entre o desenvolvemento e usos do
monte e as infraestructuras públicas, que non sempre se ten que resolver en
contra dos montes veciñais.
A concepción do monte como reserva de chan barato vese tamén reflectida nas sentenzas do Tribunal de Xustiprezo, organismo dependente do goberno galego que establecen o prezo das terras expropiadas. Tamén este ente administrativo valora o monte segundo a clasificación urbanística e non valora os servizos sociais e ambientais que prestan as terras comunais (mananciais de auga, valores paisaxísticos, existencia de restos históricos... etc.).
Todas estas prácticas atentan contra o concepto de sustentabilidade que deben ter os montes veciñais. Todos os concellos galegos (agás unhas escasísimas excepcións) pretenden a cesión de terreos veciñais aducindo que van instalar servizos públicos, especialmente cando son instalacións polémicas (escombreiras...). E inda é mais grave cando estes poderes locais se poñen sumisamente ao servizo de intereses urbanísticos e especulativos espurios, que buscan o beneficio económico inmediato, contrario aos intereses dos veciños. Por todas estas razóns aínda hai moitas corporacións municipais hostís coas comunidades de montes, ás que só acoden cando queren terreos de balde ou que realicen nas parroquias obras públicas que corresponden aos concellos. Por desgraza, hai moi poucos alcaldes que conceptúen aos montes veciñais como peza importante para o desenvolvemento da economía social dun xeito sustentable.
b) O solo industrial
As actuais corporacións locais deberían ler as actas dos concellos galegos no século XIX. Naquela época, os concellos galegos, moito menos democráticos cos actuais, cando o Goberno de España aplicou as leis desamortizadoras que poñía á venda os montes en man común, puxéronse a carón dos veciños e veciñas comuneiros para que estas propiedades seguiran sendo veciñais, pois entendían que eran medio de vida imprescindible da sociedade rural galega.
Os poderes económicos e especulativos van mais alá. Reclaman abertamente que se lle rouben os montes veciñais en man común aos seus lexítimos propietarios, aos veciños e veciñas comuneiros. Propoñen abertamente que se modifique a lexislación sobre os montes veciñais para que estes poidan ser obxecto de compra e venda. Tentan que se elimine o concepto de propiedade xermánica destas terras, abrindo así as portas para a súa desaparición. Esta proposta atenta directamente contra do concepto da sustentabilidade que teñen que ter estas terras comunais. Estes poderes especulativos pretenden apropiarse delas aducindo que “están a monte”, en defensa dun modelo de rendibilidade económica que curiosamente a eles lles reporta considerables beneficios en prexuízo do interese veciñal. Algunhas destas terras son productivas dende o punto de vista económico e todas son productivas dende o punto de vista social e medioambiental. Hai moitas mais terras “a monte” que son propiedades particulares. Mais os poderes económicos e especulativos saben que estas serán defendidas con uñas e dentes polos seus propietarios. Os montes veciñais en man común tamén teñen propietarios: os veciños e veciñas comuneiros.
Na utilización dos montes veciñais para dotación de chan industrial, estase a producir un enorme negocio especulativo do que a única que non sae beneficiada e a comunidade veciñal. Tamén os concellos son grandes beneficiados, adquirindo as terras (mediante cesión ou expropiación) de balde ou a prezo de solo rústico nas expropiacións, para logo venderlla ás empresas a prezo de solo industrial, nunha recalificación urbanística de grandes beneficios. A isto hai que engadirlle o que recadan os concellos dos impostos que teñen que pagar as empresas radicadas no polígono industrial. Os concellos son os que se embolsan estas enormes plusvalías.
Se por causa de forza maior, se por un interese social meridianamente claro, hai que ceder superficie do monte veciñal para dotación de chan industrial, a comunidade veciñal nunca debe de perder a titularidade destas terras, nin debe deixar de xestionalas. Hai outras fórmulas como e a do aluguer. Se hai negocio, o negocio que sexa para a comunidade veciñal para que, cando menos, os principais beneficiados sexan os titulares de estas terras.
c) A actitude dos sectores relacionados co monte veciñal
Con frecuencia as distintas asociacións de propietarios forestais, de empresas e de persoal técnico entenden que os veciños e veciñas comuneiros non están capacitados para xestionar as súas propiedades, os montes veciñais. Xa que logo, deben ser eles –como persoal cualificado- os que decidan e xestionen estas propiedades para sacarlle todo o seu rendemento. Cómpre tamén combater esta concepción do monte veciñal. Os únicos que deben decidir, xestionar e administrar estas propiedades son os seus titulares, os veciños e veciñas comuneiros. Ninguén alleo a eles debe facelo. No desenvolvemento dos aproveitamentos do monte veciñal, as comunidades de montes teñen que asesorarse e servirse de empresas e persoal técnico (planos de ordenación, proxectos, memorias, traballos silviculturais...), pero esta relación debe ser meramente mercantil. E dicir, debe significar soamente pagar polo traballo feito. E nada mais.
Nesta concepción do monte veciñal en man común como terras sen valor, os poderes especulativos non están solos. Boa parte da sociedade galega e mesmo algúns veciños e veciñas comuneiros tamén teñen esta idea. Cando se presenta a construcción dunha infraestructura, poñamos por caso unha vía de comunicación, é normal escoitar propostas das comisións de afectados esixindo que o vial vaia polo monte que é “ por onde menos danos fai”. E non é infrecuente escoitar nas asembleas xerais dos comuneiros as mesmas argumentacións. Compre rachar este tipo de argumentacións erróneas e os primeiros que temos que facelo somos os veciños e veciñas comuneiros .
d) A preservación física dos montes veciñais e o freo á súa diminución e degradación
A expropiación significa a eliminación física do monte veciñal. A superficie de monte expropiado deixa de ser monte. É dicir, esa superficie de monte expropiado deixa de cumprir as funcións que estaba a cumprir en beneficio de toda a sociedade. Cómpre comezar a divulgar, co fin de concienciar á sociedade galega, que ás veces é moito mais rendible, mesmo economicamente, tirar varias casas para a construcción desa infraestructura (sempre e cando aos afectados se lles indemnice nas debidas condicións), que eliminar fisicamente o monte veciñal. Evidentemente sempre é mais rendible social e ambientalmente a preservación dos montes veciñais. Débese manter viva a loita pola preservación física, pola pervivencia dos montes veciñais. Nos últimos anos estase a dar unha agresión sen precedentes que fai que diminúa significativamente a súa superficie, fragmentándose, perdendo utilidade pola súa falla de continuidade. Imponse a regulación da utilidade pública do monte, establecer criterios de prevalencia en caso de colisión de utilidades públicas para minimizar as expropiacións, e que se realicen estudos serios e contrastados cando se dean estes procesos. Cando excepcionalmente a expropiación se teña que producir, debería permitirse, mediante unha lexislación acaída, que as comunidades de montes afectadas poidan incorporar outros terreos que pasen a ter a consideración de montes veciñais en man común.
Conceptuar os montes veciñais en man común como terras sen valor ou como grandes reservas de chan barato significa destruír todas as funcións que deben cumprir estes montes. E os prexudicados desta concepción non son solo os veciños e veciñas comuneiros, senón toda a sociedade. Conceptuar ao monte deste xeito é pan para hoxe e fame para mañá.
IV- O papel das administracións públicas no descoñecemento social do monte veciñal
A práctica diaria amosa que as distintas administracións públicas (local, galega e estatal) conceptúan ao monte veciñal en man común, segundo dous criterios:
-A función principal dos montes veciñais é a productiva, especialmente a forestal.
-Os montes veciñais son reservas de chan barato para instalar neles obras e servizos, con frecuencia para intereses económicos particulares e especulativos.
Agora ben, as corporacións locais e os distintos parlamentos son a representación democrática da cidadanía, tamén dos veciños e veciñas comuneiros. Xa que logo, vai ser a sociedade civil organizada e unida, e as comunidades de montes sono, as que poidan lograr o cambio nesta concepción errónea dos montes en man común polas distintas administracións públicas.
“A ACTITUDE A TOMAR POLOS
VECIÑOS/AS COMUNEIROS PARA SITUAR
AO MONTE VECINAL NA SOCIEDADE
GALEGA”
I- O concepto de propiedade veciñal e de veciño/a
comuneiro
A propiedade do monte veciñal correspóndelle á colectividade veciñal. Para acadar a condición de veciño/a comuneiro hai que ser titular dunha unidade económica con casa aberta no linde territorial no que foi devolto o monte e que veñan exercendo, segundo usos e costumes, algunha actividade relacionada co monte. Precísase tamén dun acto de vontade do veciño como é solicitar a súa inclusión no censo de comuneiros, que ha de ser aprobada pola asemblea xeral. Nin a Lei de Montes Veciñais en Man Común actualmente vixente, nin o seu Regulamento, define como ten que ser esta actividade relacionada co monte.
A interpretación da condición de veciño/a comuneiro é moi dispar nas diversas comunidades de montes que existen no país. Nalgunhas para ter a condición de veciño/a comuneiro soamente cómpre ser veciño/a, namentres noutras esíxese que sexan agricultores/as ou gandeiros/as. Esta indefinición carrexa problemas para as comunidades de montes. Nalgunhas parroquias do contorno das cidades e vilas, onde se instalan vivendas de segunda residencia ou de residencia-dormitorio, algúns veciños deciden acadar a condición de comuneiro para arranxar problemas persoais (asfaltar ou iluminar o seu camiño, traída de augas para a súa vivenda...), e logo nunca mais asistir ás asembleas xerais. Nalgunhas comunidades de montes do interior, moitos naturais da parroquia que residen noutros concellos queren acadar a condición de veciño/a comuneiro, sobre todo se hai reparto de ingresos do monte e especialmente cando estes ingresos acadan cantidades importantes por provir de expropiacións, instalacións de parques eólicos ou actividades extractivas. Alegan que teñen dereito a seren comuneiros porque manteñen propiedades na parroquia.
Na normativa vixente, non soamente acadan a condición de veciño/a comuneiro os que teñen como actividade principal a agricultura ou a gandería e xa que logo, usan o monte veciñal todos os días. Tamén acadan tal condición os veciños con outras profesións ou oficios, que usan o monte de xeito esporádico (leñas, estrumes, pastos...); prevalece pois a calidade de veciño sobre a de ter maior ou menor relación co monte veciñal.
A sociedade cambiou e a relación monte-veciñanza tamén. Afirmar que hoxe non teñen relación co monte veciñal os veciños que soamente van pasear disfrutando da paisaxe, van coller cogomelos na tempada ou pasar un festivo nunha area de lecer é unha afirmación arriscada. É discutible establecer os criterios de relación co monte. Se avanzamos por ese camiño, poderíamos chegar á situación de que soamente poderían acadar a condición de comuneiros unha minoría de persoas composta polos cazadores, os gandeiros e os propietarios das empresas instaladas no monte veciñal, co paradoxo de que non terían a súa residencia no lugar, aldea ou parroquia, ao que foi devolto o monte veciñal.
A definición de veciño/a comuneiro incluída na Lei 13/89 de Monte Veciñais en Man Común actualmente vixente, como no seu regulamento, tiña sentido cando o monte veciñal era o soporte do complexo agro-gandeiro, e xa que logo medio fundamental de vida da sociedade rural galega. Si a sociedade cambiou como quedou dito, o monte veciñal tamén e hoxe o concepto de veciño/a comuneiro debe adaptarse ás novas circunstancias. Entendemos e defendemos que a veciñanza no lugar, aldea ou parroquia, debe ser o único requisito para gozar do dereito a ser comuneiro/a. Mais para que esta participación na xestión do monte non sexa por simple interese persoal, senón polo interese da comunidade e na defensa das propiedades en man común, debe esixirse a asistencia obrigatoria ás asembleas xerais, de xeito que a ausencia a dúas asembleas xerais consecutivas debería significar a suspensión dos dereitos de participación de veciño/a comuneiro, que non podería recuperar ata a seguinte asemblea xeral de caracter ordinario (que é cando se trata no orde do día a alta e a baixa de comuneiros e comuneiras), sempre que o afectado o solicitase. Esta esixencia de asistencia ás asembleas, establecida coa flexibilidade conveniente, promoverá a corresponsabilidade dos veciños/as comuneiros na boa xestión da comunidade de montes e facilitará as renovacións das xuntas rectoras das comunidades de montes. Este proceso de renovación é indispensable para a boa xestión das comunidades de montes, especialmente para garantir a continuidade na administración e a permanencia do patrimonio da entidade.
Todo veciño/a comuneiro ten dereito e obriga de participar nos debates das asembleas xerais. Dereito e obriga que debe estar tan arraigado ou máis cós procesos electorais, pois afecta directamente á súa vida e bens, cos seus veciños mais achegados. A participación dos veciños será directamente proporcional á mellora na xestión do común e ao aumento da calidade da vida.
a) Os intereses dos veciños e a participación na xestión do monte
As xuntas rectoras das comunidades de montes non son os propietarios dos montes veciñais. Os propietarios son os veciños/as comuneiros que, reunidos en asemblea xeral, deciden democraticamente a xestión, a administración e os aproveitamentos dos seus montes veciñais. Moitos comuneiros/as aínda non teñen interiorizado esta fundamental cuestión, coa consecuencia dunha baixa asistencia ás asembleas. Pero deben saber os comuneiros/as que, cando entendan que a xunta rectora da comunidade de montes non cumpre debidamente a súa función, poden forzar a convocatoria dunha asemblea extraordinaria e que teñen a xurisdicción ordinaria para corrixir os erros de funcionamento e de administración cando son graves. Debemos levar con orgullo e dignidade a nosa condición de ser os titulares destas terras de grande valor social, económico, medioambiental, histórico e cultural. Soamente sentíndonos honrados de ter a condición de veciño/a comuneiro, poderemos defender este patrimonio, poñelo en valor e situalo dignamente na sociedade galega. Cómpre concienciarse de que a esixencia de quórums suficientes para que teñan validez as asembleas xerais, non significa un impedimento para a marcha da comunidade de montes, senón unha garantía de participación e xestión democrática.
Neste eido teñen un importante traballo que facer as xuntas rectoras das comunidades de montes, que deben estudiar, analizar e atopar un vencello que xunga os intereses dos veciños/as coa existencia do monte veciñal, que dea novas perspectivas, atractivos e rendibilidade ao monte veciñal en man común. Pode ser o reparto de leña, ou de parte dos ingresos do monte, ou a creación de emprego, ou un obxectivo medioambiental... Cada comunidade de montes ten que establecelo en función das súas necesidades e posibilidades. Soamente se nos sentimos vencellados ao monte veciñal podemos valorizalo e situalo na sociedade galega, como se merecen polas funcións que cumpren e que benefician a todos.
b) Os tipos de
comunidades de montes
A intensa transformación da sociedade rural galega e a errónea política de montes polo Estado provocou que actualmente o monte veciñal se atope nun 50% forestado (sobre todo con especies de crecemento rápido) e noutro 50% en estado de abandono. Neste abandono colaborou a administración galega co incumprimento sistemático da Lei de Montes Veciñais en Man Común actualmente vixente, sobre todo a non realización dos deslindes, clasificacións incorrectas, non asesorar ás comunidades de montes, non velar pola integridade dos montes e non facer planos de aproveitamento dos mesmos. E tamén a concepción que tiveron dos montes veciñais moitos veciños/as que nos primeiros momentos se puxeron á fronte das comunidades de montes, que non distaba moito da que tiñan os concellos: lugar onde sacar diñeiro para facer obras de caracter social e comunitario.
Estas circunstancias e outras moitas referidas ao proceso de devolución dos montes e á composición demográfica dos territorios fixeron que hoxe a situación das comunidades de montes en Galicia sexa variable, con entidades de distintas características e diversos grados de organización.
Poderíase facer unha primeira clasificación atendendo á situación xeográfica:
I) Comunidades das cidades, grandes vilas e vilas costeiras. Teñen como características un elevado número de veciños/as comuneiros, predominio do uso forestal e social, funcionamento e organización aceptable, non realizar reparto de rendas, forte investimento en obras de caracter social e comunitario e existencia de veciños/as de segunda residencia.
II) Comunidades de montes do interior, caracterizadas por contar con poucos veciños/as, reparto de parte dos ingresos do monte entre os comuneiros/as, deficiente funcionamento e organización, montes abandonados, aproveitamentos gandeiros aínda que só parcialmente ordenado e problemas cos non residentes.
Pero tamén son posibles outras clasificacións, pois atendendo a diversas características na xestión podemos establecer varios grupos non excluíntes: